De laatste tijd merk je dat veel mensen worstelen met levensvragen. Waarom ben ik hier? Wat geeft mijn leven betekenis? Waar hoor ik bij en waarvoor wil ik mij inzetten? Mensen zoeken naar betekenis en verbondenheid en willen ervaren dat hun leven ertoe doet. Dat verlangen staat niet los van mentale problemen. Burnout, depressie en gevoelens van zinloosheid komen voor en kunnen in ernstige gevallen leiden tot suïcide. Naast een mentale gezondheidscrisis is daarom mogelijk ook sprake van een crisis van betekenis. In een samenleving waarin veel keuzes op ons afkomen, kan het lastig zijn richting te vinden. Een geloofstraditie kan daarbij helpen. Verhalen bieden kaders om na te denken over leven, hoop en bestemming. Rituelen kunnen helpen bij verlies en afscheid. Tegelijk vraagt geloof om persoonlijk nadenken, vragen stellen en onderzoeken wat je werkelijk gelooft. Die spirituele reis kan worden beschreven aan de hand van vier fasen.
1. Van meedrijven naar vragen stellen
Veel mensen nemen hun overtuigingen aanvankelijk over van familie, vrienden en hun culturele omgeving. Dat is menselijk. Op een bepaald moment kunnen echter vragen ontstaan waarop geen eenvoudig antwoord bestaat, bijvoorbeeld door een gezondheidscrisis of andere ingrijpende gebeurtenis. Waarom bestaat er lijden? Wat gebeurt er na de dood? Waarom doen mensen kwaad ondanks goede bedoelingen? Dan ontstaat de houding van de zoeker. Je neemt niet langer alles vanzelfsprekend aan, maar gaat zelfstandig onderzoeken. Een persoonlijke geloofsovertuiging krijgt pas werkelijk betekenis wanneer iemand zich ertoe heeft verhouden en haar niet alleen van de omgeving heeft overgenomen.
2. Verschillende antwoorden onderzoeken
Wie gaat zoeken, ontdekt een grote verscheidenheid aan levensbeschouwingen en religies. Filosoof Os Guinness onderscheidt op hoofdlijnen drie families. Oosterse tradities, zoals hindoeïsme en boeddhisme, zien het ultieme vaak niet als een persoonlijke Schepper-God, maar als een onpersoonlijke werkelijkheid of uiteindelijke staat van zijn waarmee de mens zich moet verenigen. De secularistische traditie, waaronder atheïsme en verschillende vormen van materialisme, neemt een persoonlijke God niet als uitgangspunt. Mensen zoeken betekenis bijvoorbeeld in zichzelf, relaties, maatschappelijke betrokkenheid of wat zij tijdens hun leven tot stand brengen. De derde familie bestaat uit de Abrahamitische godsdiensten: jodendom, christendom en islam. Zij delen het geloof in één God, maar geven ieder hun eigen invulling aan de vraag naar het doel van het leven. In bepaalde oosterse tradities ligt de nadruk op het loskomen van illusies en verlangens. De secularistische benadering stelt dat de mens zelf betekenis aan zijn leven moet geven. Binnen het christendom gaat het erom te worden wie God, de Schepper, bedoeld heeft dat je kunt worden, in relatie tot God en andere mensen.
3. Onderzoeken of het antwoord waar is
Een overtuiging kan aantrekkelijk klinken, maar daarmee is nog niet gezegd dat zij waar is. Dat onderzoek kan beginnen bij het grote geheel. Wie geconfronteerd wordt met conflict en gebrokenheid kan vanuit het geloof ook oog krijgen voor schoonheid en goedheid. De bijbel vertelt een groot verhaal waarin schepping, gebrokenheid, leven, dood en hoop op eeuwig leven een plaats hebben. Het onderzoek kan ook beginnen bij concrete vragen. C.S. Lewis was aanvankelijk geen overtuigd christen, maar ging door gesprekken met vrienden de bijbel en het christelijke geloof serieus onderzoeken. Hij zag Jezus eerst vooral als een grote leraar. Maar Jezus deed volgens de evangeliën ook uitspraken over zichzelf die verder gingen dan die van een leraar. Voor Lewis werd daarom de vraag beslissend wie Jezus werkelijk was. Zijn zoektocht bracht hem ertoe Jezus als Heer te erkennen.
4. Inzet en verantwoordelijkheid
Een overtuiging blijft niet bij ideeën. Wanneer iemand tot een geloof of levensbeschouwing komt, heeft dat gevolgen voor de manier waarop iemand leeft en zijn tijd en talenten inzet. Onze opvattingen over de mens en het doel van het leven hebben maatschappelijke gevolgen. De Amerikaanse Declaration of Independence uit 1776, dit jaar 250 jaar oud, stelde dat alle mensen gelijk zijn geschapen. De joods-christelijke overtuiging dat ieder mens naar het beeld van God is geschapen (Genesis 1:27), heeft bijgedragen aan een mensbeeld waarop Martin Luther King kon teruggrijpen. Vanuit zo’n mensbeeld kunnen ideeën over vrijheid, gelijkheid, godsdienstvrijheid en de scheiding tussen kerk en staat worden begrepen. In een pluralistische samenleving moeten mensen met verschillende overtuigingen ruimte voor elkaar maken. Vrijheid betekent daarbij niet dat alle overtuigingen automatisch gelijk zijn. Mensen kunnen verschillende opvattingen over waarheid hebben en zich toch gezamenlijk verbinden aan de rechtsstaat en de waardigheid en vrijheid van anderen. Ook rechtvaardigheid vraagt om nadenken over haar grondslagen en mogelijke consequenties.
Artikel 1 van het EU-Handvest van de grondrechten stelt menselijke waardigheid centraal. Maar waar komt die waardigheid vandaan? Zijn wij uitsluitend het product van biologische en maatschappelijke processen, of zijn wij meer dan dat? De bijbelse visie op de mens als beelddrager van God biedt hiervoor een belangrijk uitgangspunt: ieder mens bezit fundamentele waardigheid en is geroepen verantwoordelijkheid te nemen voor zichzelf, voor anderen en voor de wereld.
Zo komen de vier fasen samen: we beginnen met vragen, onderzoeken verschillende antwoorden, vragen vervolgens of een antwoord waar is en ontdekken dat een overtuiging gevolgen heeft voor hoe we leven. De zoektocht naar betekenis raakt daarmee aan onze omgang met elkaar, de samenleving en de wereld. Juist wanneer mensen vanuit verschillende tradities met elkaar in gesprek gaan, kan een open gesprek over geloof, vrijheid, waarheid en menselijke waardigheid nieuwe perspectieven bieden.