Nog maar net terug van een internationaal symposium over psychedelica in Spanje, zit André van der Braak alweer midden in de voorbereidingen voor een symposium aan de Vrije Universiteit. Op 25 september presenteert de hoogleraar zijn nieuwste boek, waarin hij zijn persoonlijke ervaringen met psychedelica verweeft met wetenschappelijke inzichten en religiefilosofie.
Dat laatste is opvallend, aangezien wetenschappers doorgaans niet altijd uitgebreid over hun persoonlijke ervaringen schrijven. Van der Braak doet dat bewust wel. “Ik heb drie jaar geleden een academisch boek over dit onderwerp geschreven”, vertelt hij. “Maar ik merkte dat veel geïnteresseerden moeite hadden om door het wetenschappelijke jargon heen te komen. Toen een uitgever vroeg of ik een boek voor een breder publiek wilde schrijven, dacht ik: dan moet ik ook iets van mezelf laten zien.”
Veel mensen worstelen met vragen over betekenis en verbondenheid
Het resultaat is een persoonlijk boek over een onderwerp dat bezig is aan een opmerkelijke opmars. Psychedelica werden volgens Van der Braak lange tijd vooral geassocieerd met hippies en drugsgebruik, maar trekken inmiddels ook de aandacht van wetenschappers. Wereldwijd wordt onderzoek gedaan naar hun mogelijke therapeutische waarde bij onder meer depressie, verslaving en trauma. Van der Braak begrijpt die belangstelling. Tegelijkertijd waarschuwt hij voor al te grote verwachtingen. “Psychedelica zijn sterk afhankelijk van de context, van je mentale toestand en van de begeleiding die je krijgt. Een veilige setting en deskundige begeleiding zijn daarom essentieel.”
Verbondenheid
Zelf kwam Van der Braak in 2008 voor het eerst in aanraking met ayahuasca, een traditioneel Zuid-Amerikaans plantenmengsel met psychedelische werking. Dat gebeurde niet zonder aarzeling. “Ik was altijd bezig geweest met spiritualiteit en meditatie. Ik heb elf jaar in de gemeenschap van de Amerikaanse spiritueel leraar Andrew Cohen geleefd, waarvan negen jaar in de Verenigde Staten. Binnen veel boeddhistische tradities wordt juist kritisch naar psychedelica gekeken. Meditatie was mijn weg.”
Toch hoorde hij steeds vaker positieve verhalen van mensen die hij respecteerde. Tijdens een reünie van de gemeenschap besloot hij uiteindelijk voor het eerst deel te nemen aan een ayahuascaceremonie. “Ik vond het ontzettend spannend. Het was een enorme cognitieve schok. Alsof je ineens in een andere werkelijkheid terechtkomt met andere regels. Veel van de mechanismen waarmee je normaal gesproken controle probeert te houden, vallen weg.”
De emotionele impact bleef hem lang bij. “Ik voelde heel veel liefde. Alsof er op allerlei niveaus een grote schoonmaak plaatsvond: fysiek, emotioneel en spiritueel. Daardoor werd ik gevoeliger en ontvankelijker. Je leert beter luisteren. Naar jezelf, maar ook naar andere mensen, naar de natuur, naar dieren en bomen. Het klinkt misschien zweverig, maar ik ervaar het juist als een oefening in verbondenheid.” Sindsdien neemt Van der Braak af en toe deel aan ayahuascaceremonies, waarvoor hij vooral naar Brazilië reist.
Individualisering
Volgens Van der Braak raakt de huidige belangstelling voor psychedelica aan een bredere maatschappelijke ontwikkeling. “We leven in een tijd van individualisering. Vroeger maakten mensen deel uit van religieuze gemeenschappen of politieke bewegingen. Die grote verhalen zijn minder overtuigend geworden. Daardoor worstelen veel mensen met vragen over betekenis en verbondenheid.”
Dat ‘grotere’ hoeft volgens hem niet religieus te worden opgevat. “Voor de één is dat God. Voor een boeddhist kan het gaan om boeddhanatuur. Voor anderen om de aarde, het leven of de natuur. Het gaat om iets dat je overstijgt en waarvoor je eerbied voelt.
In zijn onderzoek kijkt Van der Braak daarom vooral naar de relatie tussen psychedelica, spiritualiteit en zingeving. Naar ervaringen die mensen het gevoel kunnen geven dat ze deel uitmaken van iets dat groter is dan henzelf.
Terughoudendheid
Dat betekent niet dat psychedelica volgens Van der Braak dé oplossing zijn voor existentiële problemen. “Het is één mogelijke weg naar zingeving, niet dé weg”, benadrukt hij. “Je kunt ook betekenis vinden in kunst, meditatie, wandelen in de natuur of vrijwilligerswerk. Ik wil absoluut niet de indruk wekken dat iedereen psychedelica zou moeten gebruiken.”
Ook binnen de medische wereld vindt hij de terughoudendheid begrijpelijk. “Psychiaters zijn terecht voorzichtig. Er zijn risico’s. Mensen met psychotische kwetsbaarheid moeten hier bijvoorbeeld niet mee experimenteren. Ook bepaalde medicijnen kunnen gevaarlijke combinaties opleveren. Daarom moet er altijd een goede intake voor de ceremonie plaatsvinden.”
Regulering
Juist vanwege die risico’s vindt Van der Braak dat de snel groeiende psychedelicasector niet zonder toezicht kan blijven. Regulering is volgens hem essentieel. “Er ontstaat nu een wildgroei van retraites, trainingen en coaches. Dat baart me zorgen. Er zijn mensen die kwetsbaar zijn en goede begeleiding nodig hebben.”
Volgens hem heeft de academische wereld daarom een belangrijke rol te spelen. Aan de VU is hij onder meer betrokken bij de masteropleiding Spiritual Care, waarin studenten worden opgeleid tot geestelijk verzorger: professionals die mensen begeleiden bij levensvragen, verlieservaringen en zingevingsproblemen.
Er ontstaat nu een wildgroei van retraites, trainingen en coaches. Dat baart me zorgen
Binnen die opleiding kunnen studenten sinds kort ook het keuzevak Psychedelica en zingeving volgen, waarin studenten onderzoeken welke rol psychedelische ervaringen kunnen spelen bij therapie, spiritualiteit en geestelijke verzorging. “Dat past heel goed bij de VU”, vindt Van der Braak. “Zingeving en levensbeschouwing maken al lang deel uit van het profiel van deze universiteit.”
Of psychedelica ooit een vanzelfsprekend onderdeel worden van de geestelijke gezondheidszorg? Van der Braak grinnikt. “Toen ik vijftien jaar geleden aan de VU begon als hoogleraar boeddhisme, vonden veel mensen meditatie nog iets exotisch. Inmiddels wordt mindfulness overal toegepast en kijkt niemand daar meer van op. Wie weet wat er de komende vijftien jaar nog verandert.”
Symposium over psychedelica
Vrijdag 25 september organiseert de VU het symposium Psychedelica en Zingeving.
Diverse onderzoekers en experts over de rol van psychedelica bij bewustzijn, welzijn en betekenisgeving.
Aansluitend presenteert André van der Braak zijn nieuwe boek Een stem uit de diepte.
Deelname aan het symposium kost 7,50 euro. De boekpresentatie is gratis toegankelijk.
Meer informatie en aanmelden via de VU-agenda:
Symposium en Boekpresentatie Psychedelica en Zingeving – Vrije Universiteit Amsterdam