Tom is een tweedejaars rechtenstudent. Om meer uit zijn studententijd te halen, sluit hij zich aan bij de studievereniging. Daar leert hij Hannah kennen. Ze raken bevriend, en al snel krijgt hij een crush op Hannah. Na maanden vriendschap verzamelt Tom de moed om zijn gevoelens met Hannah te delen. Helaas, de crush is niet wederzijds. Tom kan zijn verlangens maar moeilijk loslaten, en zijn onbeantwoorde verliefdheid loopt uit de hand. Hij verzamelt alle beschikbare data over Hannah: haar chatberichtjes, spraakmemo’s en video’s, en transformeert deze naar hyperrealistische pornografische beelden van haar. Deze zijn nep, maar lijken levensecht. Het zijn beelden gegenereerd door kunstmatige intelligentie.
Dit fictieve scenario is geen verre toekomstmuziek. Generatieve kunstmatige intelligentie maakt het mogelijk zonder toestemming pornografisch materiaal van iemand te maken. Actrice Collien Fernandes, politica Sandra Beckerman en presentatrice Welmoed Sijtsma zijn allemaal slachtoffers van deepfakeporno. Niet voor niets krijgt dit een groot podium binnen het debat over AI-porno. De technologie maakt het ook mogelijk porno van fictieve personen te maken, en daarmee alle denkbare seksuele fantasieën virtueel te realiseren. Dit roept niet alleen ethische en juridische vragen op, maar ook de vraag wat deze pornotechnologie doet met hoe wij ons verhouden tot seksualiteit en seksuele fantasieën.
‘Waarom zou porno kijken überhaupt raar zijn?’
Nieuw jasje voor pornografie
Sinds het bestaan van de mens speelt porno een rol in onze seksualiteit. Wat begon met grotschilderingen, groeide uit tot seksuele romans, seksmagazines en pornofilms, en nam later ook vormen aan als de sekslijn, Chatroulette, OnlyFans en VR-porno. Het is duidelijk niet de eerste keer dat pornografie een nieuw jasje krijgt.
Inger Leemans, VU-hoogleraar culturele geschiedenis, deed onderzoek naar de opkomst van (literaire) porno in de zeventiende eeuw: “Heel veel mensen kijken porno. Veel meer dan dat we vaak denken. Ook vrouwen.” In een van haar lezingen deelt ze dat 35 procent van de mannen en 20 procent van de vrouwen minstens één keer per week porno kijkt. Toch rust er nog altijd een taboe op. Leemans plaatst daar vraagtekens bij: “Waarom zou porno kijken überhaupt raar zijn? Waarom zou het vreemd zijn om na te denken over iets dat zo belangrijk is, seksuele lust, maar ook voortplanting, en om het te beschrijven en ermee te spelen? Het is een manier om te reflecteren op wat het betekent om een seksueel wezen te zijn.”
Minder vaak bloot
Sinds de 18de eeuw fungeert seks steeds meer als middel om dingen uit te zoeken over onszelf. Leemans: “Vroeger definieerden mensen zichzelf in Europa vooral aan de hand van hun familie en geboorteplaats, nu doen ze dat vaak via hun seksualiteit. We hebben seks tot een centraal gesprek gemaakt en daarmee proberen we steeds nieuwe dingen uit. Porno speelt in op deze seksuele ontdekkingsreis: het laat mensen opnieuw nadenken over zichzelf en hun seksualiteit. In de jaren zeventig hielp porno seksuele taboes te doorbreken, zoals masturbatie, het vrouwelijk orgasme of homoseksualiteit. AI-porno laat ons nu nadenken over wat is echt en wat is nep.” Leemans heeft het idee dat praten en experimenteren met seksualiteit wel moeilijker is geworden: “Door sociale media en fotografie denken we beter na wanneer we onszelf wel of niet bloot tonen. We zijn bang dat er beelden worden gemaakt waar we nooit meer vanaf komen. Misschien is dat een reden waarom naaktstranden minder populair zijn, sauna’s zwemkledingdagen inroosteren, en jongeren liever niet naakt douchen na het sporten.”
Gepersonaliseerde ontdekkingsreis
Maar wat is AI-porno precies? Het komt voor in een tekstueel of audiovisueel jasje, en is gegenereerd met behulp van kunstmatige intelligentie. De tekstuele variant zijn bijvoorbeeld chatbots, zoals Replika of ChatGPT, waarmee gebruikers erotische gesprekken kunnen voeren. De audiovisuele variant gaat een stap verder: die maakt het mogelijk om op basis van bestaande beelden nieuwe, hyperrealistische seksuele content te creëren, met daarin echte of fictieve personen. Deze seksuele beelden hebben dus nooit daadwerkelijk plaatsgevonden, maar zijn gegenereerd of gemanipuleerd. ‘Echt nep’ dus. Volgens Felienne Hermans, VU-hoogleraar didactiek van de informatica, maakt kunstmatige intelligentie het hiermee mogelijk om porno te personaliseren. Dat is het grote verschil met traditionele porno: “Met AI-porno kun je bestaande beelden aanpassen. Je kunt een acteur uit een pornofilm vervangen door iemand die je kent, of ook jezelf toevoegen. Daarnaast kun je alles ‘perfecter’ maken: geen moedervlekken of rimpels.”
Agressiever naar vrouwen
Hermans ziet nadelige gevolgen van deze maakbaarheid: “We hebben juist net een body positivity-beweging doorgemaakt. Het is belangrijk dat we diverse lichamen zien, zoals lichamen die niet slank, gespierd wit of rimpelvrij zijn. AI-porno kan alles extremer maken: vrouwen worden mogelijk nog vaker onderdanig afgebeeld.” Hermans stelt dat seks altijd is gebruikt als middel om geweld tegen vrouwen te plegen en verwacht dat generatieve AI hier ook voor zal worden ingezet: “Sommige mannen, bijvoorbeeld vanuit de Incel-cultuur (onvrijwillig celibatair), hebben het idee dat zij recht hebben op seks met een vrouw. Als een vrouw van vlees en bloed ze dat niet wil geven, maken ze daarom een vrouw van pixels en bits.”
Ook Leemans ziet een verzet tegen vrouwenrechten: “In de geschiedenis zie je dat porno ineens agressiever richting vrouwen werd wanneer vrouwen zich emancipeerden, bijvoorbeeld rond de Franse revolutie. Diezelfde trend zie je nu terug vanuit de manosphere.” Hermans benadrukt dat de gebruikers tevens niet de enige curator zullen zijn van hun seksuele fantasieën: “Platforms bepalen uiteindelijk zelf welke content wel en niet gemaakt mag worden. In theorie kunnen zij bijvoorbeeld bi-raciale of queerporno verbieden.”
Verslavend karakter
Nana Ruedisueli is directeur van het Nederlands Centrum voor Seksverslaving. Als psycholoog komt zij dagelijks in aanraking met de nadelen van porno. Zij ziet dat porno kijken invloed heeft op onze seksuele ontwikkeling: “Het is een geïsoleerde activiteit in plaats van een interactie met een partner. Het is heel passief. Je wordt aan een soort infuus van seksuele prikkels gezet: je hoeft niets te doen, je hoeft alleen maar te ontvangen.’’ Dat maakt porno kijken heel anders dan vrijen met een persoon van vlees en bloed. Ruedisueli vindt het zorgelijk dat het contrast tussen fysieke seksualiteit en virtuele porno met de opkomst van AI groeit: “De urgentie om seksuele vaardigheden in het echte leven te ontwikkelen neemt af. De sprong naar deze vaardigheden wordt steeds groter, bijna een onbereikbare wereld, waardoor mensen zich nog meer terugtrekken in porno.”
Solistisch
Chatbots geven bijvoorbeeld de illusie dat je seks hebt met een persoon: “Seks met een chatbot is solistisch, maar je hebt wel een chatgeschiedenis met een chatbot die zich voegt naar jouw verlangens en behoeftes, het voelt alsof je contact hebt met een persoon, maar je zit alleen op je kamer.’’ Echte seks kan saaier worden. Het kan moeilijk tippen aan de stimuli die AI-porno geeft: “Het kan de illusie geven dat je een waardig seksueel leven hebt. Het kan interactief zijn en je kunt het creëren afstemmen naar je eigen behoeftes. Daardoor is het gemakkelijker jezelf erin te verliezen: ik wil dat type lichaam met die stem. Het is alsof je een gokmachine combineert met een vrijmachine.” Ruedisueli maakt zich dan ook zorgen over het verslavende karakter: “Er is een groep die kwetsbaar is zichzelf hierin te verliezen en de controle kwijt te raken. Hoe geavanceerder de technologie, hoe groter de groep die gegrepen en kwetsbaar wordt voor deze verslaving aan porno.”
‘Elk nieuw medium heeft een seksfase’
Onenightstand of vaste scharrel?
Is AI-porno een blijvertje? “Elk nieuw medium heeft een seksfase.” Volgens Leemans gebruikt vrijwel elk medium seks als middel om zichzelf uit te testen en succesvol te maken. Want sex sells. “Fotografie, video en het internet hadden ook een seksfase. Bovendien is de porno-industrie altijd op zoek naar vernieuwing. Porno is na verloop van tijd repetitief en daarmee minder opwindend. De home-seksvideo’s, amateurvideo’s waarin je gewone mensen met elkaar vrijen, zijn een voorbeeld van een trend waarmee de porno-industrie probeerde opnieuw op te winden: “Mensen dachten: o, dit zijn de buren aan het doen; dat is dan nieuw en dus opwindend.”
Het is dus de vraag of AI-porno een blijvertje zal zijn of een kortstondige affaire tussen AI en de porno-industrie. Leemans wijst erop dat nieuwe media niet alleen zichzelf proberen te verkopen via seks, maar via seks ook verkennen wat de technologie allemaal kan, hoe die mensen raakt en waar het ontspoort. Zij legt uit dat het debat over een nieuwe technologie snel over seks gaat, “omdat dat voor iedereen voorstelbaar is. Als iemand schrijft: Onze kinderen worden overrompeld door brute seks, dan begrijpt iedereen direct waarover het gaat.’’
Wraakporno
Blijvertje of niet, AI dwingt ons opnieuw na te denken over pornografie. Als je fantaseert over seks met je crush verlaat deze fantasie normaliter niet je brein. Maar als je deze fantasieën digitaal kunt visualiseren door middel van AI, kan dat wel. Hermans duidt dit als een risico: “Het gevaar is dat iemand AI-pornobeelden maakt van iemand anders die vervolgens de computer verlaten. Zo kan het transformeren in wraakporno. Het doel is dan niet jezelf plezieren, maar een ander pijnigen: verdriet en schaamte toebrengen.”
Ook Leemans ziet dit risico: “De discussie: wat is fantasie, wat mag fantasie zijn, en waar moet ook de fantasie gekaderd worden, is natuurlijk een heel moeilijke discussie. In het begin van porno ging de discussie over hoe porno de kerk ondermijnde en instituten van de samenleving, maar nu is het een heel andere vraag: mag ik iets zeggen over wat er in jouw hoofd omgaat? Waar liggen de grenzen tussen fantaseren en het virtueel te realiseren?”