Waar een deel van de 190 respondenten van onze enquête aankruisten dat ze seks onder dwang gehad hebben, was er ook een groep die het niet zeker wist. Uiteindelijk heeft bijna een kwart van de ondervraagde VU-studenten seks onder dwang heeft gehad of twijfelt daar ernstig aan. Het verschil tussen mannen en vrouwen is opvallend: bij mannen gaat het om één op de tien, bij vrouwen om ruim één op de drie. Van de zes non-binaire personen die de vragenlijst invulden – een kwetsbare groep als het gaat om seksueel geweld – heeft één persoon seks onder dwang gehad.
“Deze percentages zijn min of meer vergelijkbaar met landelijke cijfers”, zegt Willy van Berlo, expert preventie seksueel geweld bij Rutgers. Verder blijkt uit de cijfers dat de leeftijdsgroep van studenten het grootste risico loopt. “Bij de jongvolwassenen van 18 tot 24 jaar heeft 43 procent van de vrouwen weleens een vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag – online of offline – meegemaakt, tegenover 16 procent van de mannen.” Dat is veel vaker dan in de totale groep vrouwen en mannen.
Seksueel geweld
Wanneer is er sprake van seksueel geweld? En wat is verkrachting precies? Volgens Willy van Berlo, expert preventie seksueel geweld bij Rutgers, verschil dat. “Volgens de wet is aanranding het verrichten van seksuele handelingen met een persoon bij wie daartoe de wil ontbreekt. Als er ook sprake is van seksueel binnendringen (penetratie) gaat het om verkrachting. Sinds 2024 hoeft er geen sprake meer van dwang te zijn, maar staat consent centraal: iemand is strafbaar als diegene wist of had kunnen weten dat de ander niet wilde.” In het eigen onderzoek van Rutgers wordt gesproken van seksueel geweld in het geval van seks met de hand of penetratie tegen de wil.
Van Berlo kan het niet vaak genoeg herhalen: om seks te hebben die voor alle partijen prettig is, is het essentieel om consent af te stemmen. “Alleen als je het vraagt, weet je zeker of iemand oké is met de situatie.”
Hoe belangrijk het is om consent te vragen, blijkt uit het schrijnende verhaal van de 27-jarige Sanne, die onlangs afstudeerde als geneeskundestudent aan de VU. Op zeventienjarige leeftijd heeft zij een nare seksuele ervaring met een man die op dat moment 10 jaar ouder is dan zij. Sanne vindt het lastig om er woorden aan te geven. “Het was geen klassiek voorbeeld van dwang, ik ben niet vastgepind en er was geen geweld.” Toch denkt ze achteraf dat er sprake was van misbruik.
Verstijfd van de wiet
Het begint allemaal als Sanne door de man in kwestie uitgenodigd wordt voor zijn huisfeest. “Het was vrij ver weg van mijn huis, aan de andere kant van Amsterdam. Ik besloot samen met een vriendin te gaan, we hadden er zin in. Toen we aankwamen, bleken we de eersten op het feest.” Als de man Sanne en haar vriendin een bong aanbiedt om wiet mee te roken, besluit Sanne die voor het eerst in haar leven te proberen. Vanaf dat moment gaat alles bergafwaarts. “Ik reageerde er superslecht op: ik verstarde helemaal, mijn tijdsbesef raakte compleet van slag en ik raakte in paniek. Ik trok het niet meer en ik mocht op zijn bed liggen.” Verstijfd van angst door haar bad trip blijft Sanne het hele huisfeest in het bed van de man. Ze stuurt haar vriendin naar huis. “Ik slaap het wel uit”, zegt Sanne tegen haar. “Ik blijf gewoon liggen totdat ik me weer beter voel.”
Als het feest is afgelopen, komt de man bij haar in bed liggen, iets waar Sanne op dat moment niet op zit te wachten. Door haar verdoofde en angstige toestand lukt het haar niet dit uit te spreken. “Hij heeft toen de hele nacht geprobeerd seks met mij te hebben, alleen lukte het hem niet om door te gaan en het af te maken. Het is een hele lange nacht geweest waarin hij op me inpraatte en steeds benoemde dat ik een vrouw was, terwijl ik dus pas 17 was. ‘Je bent zo’n mooie vrouw’, zei hij dan.” Steeds als Sanne denkt dat het voorbij is, draait de man zich om en probeert hij zijn penis stijf te krijgen. “En dan ging het weer. Zo is het de hele nacht gegaan, totdat hij het op een gegeven moment heeft opgegeven. Ik wist niet wat ik met de situatie aan moest, wat ik moest zeggen of wat normaal is. Ik durfde niet te gaan en ik dacht dat het vanzelf zou ophouden.”
Bij het ochtendgloren valt de man in slaap. “De volgende dag mocht ik nog douchen en kreeg ik aangewezen waar ik de morning-afterpil kon kopen. Ik vermoed dat hij er geen erg in had hoe traumatisch die nacht voor mij was, want toen ik wegging stelde hij doodleuk voor om het een andere keer nog eens te doen.”
Wat Sannes verhaal illustreert: er hoeft niet altijd een kwaadwillend persoon in het spel te zijn die moedwillig uit is op verkrachting. Maar omdat de man nooit om consent heeft gevraagd, is er toch sprake van seksueel geweld. “Ook als je niet fysiek wordt gedwongen geldt dat zolang er geen consent is, seks in zo’n geval strafbaar is”, zegt Van Berlo. “Die man had moeten weten dat je in zo’n situatie geen seks kan hebben met iemand.” Voor Sanne duurt het uiteindelijk jaren voordat ze de ervaring heeft kunnen verwerken.
Hulp na seksueel geweld
Want wat kan je doen als je slachtoffer bent van seksueel geweld? Van de respondenten van onze enquête die seks onder dwang gehad hebben gehad, heeft 36 procent hulp gehad, 62 procent kreeg geen hulp, en twee procent wist niet waar ze terecht konden voor hulp. Wat adviseert Van Berlo? “Neem contact op met het Centrum Seksueel Geweld. Dat is een plek waar ze alles bij de hand hebben om je te helpen, inclusief aangifte doen, hulpverlening en therapie.” De zorg is in principe gratis, al kan er een bijdrage nodig zijn uit het verplichte eigen risico. Onlangs pleitte de SP er nog voor om dit eigen risico af te schaffen.
Uiteindelijk besluit Sanne jaren na haar traumatische sekservaring om hulp te zoeken. Ze kiest een cursus uit van de Safe Space Club, een organisatie die slachtoffers van seksueel geweld helpt. “Daar kreeg ik opnieuw biologieles en seksuele voorlichting. In plaats van de theoretische voorlichting op school ging het hier veel meer over hoe een orgasme zich opbouwt, wat consent is en wat je prettig vindt in plaats van wat je moet vermijden. Ik kan het iedereen aanraden.”
Had haar nare ervaring een andere afloop gehad als Sanne die cursus eerder had gevolgd? “Ik vind het fijn dat je dat vraagt, ik denk het wel. Als ik mijn grenzen beter had gekend en beter wist hoe ik die moest aangeven, was het misschien anders gelopen.”
Victim blaming
Volgens Van Berlo bevind je je met zulke vragen al snel op glad ijs. “Laat me vooropstellen dat het altijd de schuld is van de pleger. Het is natuurlijk fijn als je als vrouw (of man) stevig in je schoenen staat en weet waar je grenzen liggen. Maar met dit soort vragen ga je al snel over op victim blaming – dat het slachtoffer schuld heeft aan het seksueel geweld in plaats van de pleger. Het impliceert namelijk dat iemand z’n grenzen beter had moeten bewaken. En dat is funest: slachtoffers voelen al vaak schaamte of geven zichzelf de schuld en dat wordt verergerd door victim blaming. Daar moeten we echt vanaf.”
Is er iemand in je omgeving slachtoffer geworden van seksueel geweld, steun diegene dan volledig, adviseert Van Berlo. “Wees er voor die persoon, zeg dat het niet diens schuld is. Dat is heel belangrijk.”
Waar moeten personen op letten die mogelijk onbewust seksueel geweld kunnen plegen? “Als je seks wilt met iemand, moet je continu afstemmen met elkaar. Wat wil jij? Wil je het nog steeds? Als je het niet zeker weet, vraag je ernaar, en als je het dan nog niet zeker weet, dan houdt het op, punt.”
Voorlichten over consent
Rutgers zet vol in op voorlichting waarin consent centraal staat, samen met respect, verantwoordelijkheid en diversiteit. “Het is onze missie om betere voorlichting op scholen te krijgen, met inhoud die verder gaat dan alleen biologische feiten”, zegt Van Berlo. Scholen zijn verplicht om aandacht te besteden aan seksualiteit en seksuele diversiteit, maar ze mogen zelf bepalen hoe ze dat doen. Rutgers heeft onder meer het lespakket ‘Lang leve de liefde’ ontwikkeld voor het voortgezet onderwijs, samen met Soa Aids Nederland. Ook is er het lespakket ‘Kriebels in je buik’ voor basisscholen, waarin kinderen onder andere leren om met respect met elkaar om te gaan.
De naam van Sanne is omwille van privacy gefingeerd, haar echte naam is bekend bij de redactie.