Het kersverse academisch jaar, maandag 31 augustus geopend op de VU, staat in het teken van vrije denkers. En daar horen volgens collegevoorzitter Margrethe Jonkman drie v’s bij: vrijheid, verantwoordelijkheid en verbeelding. Het zijn termen die de hele openingsceremonie terug zullen komen.
Technofascisme
Bijvoorbeeld in de toespraak van schrijver en jurist Roxanne van Iperen. Ondanks de positieve aspecten die het heeft, vormt AI een groot gevaar voor onze samenleving, betoogt ze. “AI is geen technologie, geen software, geen computer, zelfs geen kunstmatige vorm van intelligentie. AI is een cultuur.” En die cultuur wordt bepaald door de zogeheten techbro’s, de megalomane eigenaren van grote techbedrijven zoals Meta, X en OpenAI. Hun kernwaarden zijn winstbejag, technofascisme en het verkleinen van het vermogen om kritisch na te denken. Die set van normen en waarden wordt in de superblender die de cloud heet, gemengd tot een monocultuur die vervolgens over de aarde wordt uitgestrooid. “Alsof we een potje Olvarit krijgen toegediend. We hoeven niet eens te kauwen.”
Het tegengif? U raadt het al: het onafhankelijke bastion dat de universiteit heet. “Een plek waar nog wel ruimte is voor frictie, debat, doelloosheid, lezen, filosoferen. Waar je uit de bocht kan vliegen en ergens anders tevoorschijn komt.” Oftewel, een plek voor vrijheid en verbeelding.
AI-infuus
Dat er op de universiteit ook genoeg problemen zijn, weet Van Iperen op sarcastische wijze aan te stippen. “De wetenschap is een plek waar mensen niet ordinair tegen elkaar opboksen om de meeste publicaties, als een stel crypto-podcasters die flexen met hun fictieve miljoenen, waar geen hiërarchische verhoudingen uit de vorige eeuw gelden, geen machtsmisbruik of egogedrag heerst binnen de faculteiten en waar geen MeToo-affaires plaatsvinden.”
Hoewel de universiteit geen perfecte gemeenschap is, is het volgens Van Iperen dé plek waar men zich kan vrijvechten van het gedachtegoed van de techbro’s. Daarom roept ze haar generatiegenoten op om jongeren de ruimte te bieden om zich te ontwikkelen tot vrije denkers. “Anders dwing je ze aan dat AI-infuus. Geef de griffioen zijn vleugels terug, zodat universiteiten de strijd met de cloud kunnen aangaan.”
Strenge beveiliging
De ceremonie was dit jaar streng beveiligd. Bezoekers moesten zich vooraf online registreren en konden bij de overvolle aanmeldbalie, op vertoon van een geldig legitimatiebewijs en hun registratiecode, een sticker ophalen. Pas met die sticker kreeg je toegang en werd je fanatiek gecontroleerd door een van de vele beveiligers die aanwezig waren. Tassen en jassen moesten buiten de aula blijven.
Muzikaal intermezzo
Na Van Iperens toespraak doven alle lichten en klinkt plots prachtig gezang uit de zaal. Niet veel later licht een schijnwerper de zingende vrouw uit, die midden in het publiek staat. Even later staan er zo’n tien mensen rondom haar op die harmonieus meezingen. Al zingend loopt de groep naar het podium. Het blijkt te gaan om de ‘vocal group’ Free Your Mind van VU Griffioen, die vier maanden lang een zangcursus heeft gevolgd. Het optreden, dat met de tekst ‘free your mind, then the rest will follow’ goed bij de openingsceremonie past, markeert het einde van hun cursus.
Heel Holland Bakt
Terug naar de inhoud, want hoe zit het met de verantwoordelijkheid die vrije denkers hebben? Volgens hoogleraar onderzoeksjournalistiek Nikki Sterkenburg zit die met name in de methodiek die vrije denkers toepassen, of het nou wetenschappers of onderzoeksjournalisten zijn. In plaats van dat je bewijs zoekt bij je overtuiging, zoals vaak gebeurt wanneer mensen hun onderbuikgevoelens volgen, stel je een hypothese op en doe je er alles aan deze op systematische wijze te ontkrachten. Of “alles doodchecken”, zoals Sterkenburg het noemt.
De laatste stap in het wetenschappelijke denken, je onderzoeksresultaten met alle nuances de wereld in slingeren, is volgens Sterkenburg een kwetsbare. “De laatste jaren zien we in toenemende mate hoe nauwkeurig getrokken conclusies worden afgeserveerd zonder de methode te weerleggen of het bewijs te ontkrachten. Het volstaat om de onderzoeksresultaten naar een ander speelveld te verplaatsen en te oordelen op gunfactor, framing of wie de boodschapper is.” Zulke persoonlijke aanvallen, die niet over de inhoud gaan, worden volgens Sterkenburg gevoed door AI-modellen op sociale media en daarbuiten.
Sterkenburg trekt een parallel met het populaire tv-programma Heel Holland Bakt. Kijkers kunnen de taarten van de deelnemers niet proeven en oordelen dus maar op presentatie, gunfactor en of iemand een beetje uit z’n woorden komt. Toch ligt er ook hoop in dit tv-programma verscholen: de technische opdracht. Hierbij weet de jury niet wie welk baksel heeft gemaakt, waardoor de gunfactor vervalt, en het oordeel plaatsvindt op basis van een standaard set aan eisen. Is het gaar? Smaakt het goed? Zijn de instructies goed gevolgd? Precies die werkwijze laat volgens Sterkenburg zien hoe belangrijk de wetenschappelijke methode is, met peer review als vakjury en een oordeel dat verder gaat dan smaak alleen.
‘Alsof we een potje Olvarit krijgen toegediend, we hoeven niet eens te kauwen’
Denkbeeldige opleiding
Het tempo zit er goed in: Sterkenburg is nauwelijks uitgesproken of hoogleraar Business Analytics Sandjai Bhulai neemt het woord over. Waar zijn twee voorgangers in hun toespraken AI vooral als vijand schetsen, laat Bhulai zien hoe AI ons ook kan helpen. Met hulp van AI heeft hij een tool gemaakt waarin alle informatie van de 48 bacheloropleidingen aan de VU verwerkt is. Met deze tool kun je de verbeelding opzoeken, vertelt Bhulai.
Zo heeft hij AI gevraagd welke opleiding, gebaseerd op bestaande vakken, het beste past bij de idealen van de VU. Daaruit komt de fictieve opleiding Systeemtransities: mens, data & planeet, met onder meer vakken van aardwetenschappen en informatica. Hij heeft AI zelfs een wervende tekst voor deze niet-bestaande opleiding laten schrijven.
Strikte rollen
Opvallend genoeg kwam Bhulai niet op het idee om deze tool te maken in de zes jaar dat hij opleidingsdirecteur was, maar pas daarna. Zelf verklaart hij dit door te verwijzen naar de strikte rollen die iedereen binnen de universiteit heeft, waarin er nauwelijks ruimte is om buiten de eigen grenzen te kijken. “Als we vrij willen denken, als we de verbeelding met AI willen opzoeken, moeten we onze rollen stevig tegen het licht houden.”
Collegevoorzitter Margrethe Jonkman doet de hele opening een moedige poging om de ceremonie aan elkaar te praten, maar dat klinkt hier en daar wat te voorgelezen. Daardoor komt de inhoud soms minder binnen dan bij de andere sprekers, en voelt het net iets minder menselijk aan. Een gemiste kans, zeker met Van Iperens slotzin nog vers in het geheugen: “Wij zijn geen betere machines dan de machines, wij zijn wél betere mensen dan de machines.”