De VU heeft afgelopen week een Handboek AI-geletterdheid gepubliceerd, waarin studenten leren om ‘verantwoord om te gaan’ met het gebruik van generatieve AI. Het handboek is volgens mede-auteur Silvester Draaijer ‘ethisch vormend en praktisch bruikbaar, compleet met stappenplannen, tooloverzichten en concrete tips voor studenten’. Het handboek wordt bovendien aanbevolen door onze rector Jeroen Geurts, die stelt dat een student die ‘AI verantwoord kan inzetten’, zich onderscheidt op de arbeidsmarkt.
De eerste grote vraag die dit oproept, is wat verantwoord AI-gebruik is volgens dit handboek. Gelukkig bevat het document handige tekstboxjes over ethiek, waarin richtlijnen staan. Zo lees ik onder Ethiek en verantwoordelijkheid bij generatieve AI-gebruik: ‘Het is aan jou om transparant te zijn over je gebruik, om kritisch te beoordelen of de output klopt, en om te zorgen dat je de auteursrechten van anderen niet schendt.’ Het verantwoord gebruik gaat dus volgens dit handboek in wezen over de verantwoordelijkheid voor het resultaat, over verantwoordelijkheid nemen voor de fouten van generatieve AI, en deze eventueel aanpassen. De ethische lat ligt hier zo laag dat je moet uitkijken dat je er niet over struikelt.
Verantwoord gebruik zou mijns inziens veel meer moeten gaan over de vraag welk soort gebruik van generatieve AI passend is in de academische context. Wat het rapport hierover te zeggen heeft, is schrikbarend. In een paragraaf over wanneer het gebruik van AI ‘legitiem is’ en wanneer het ‘te ver’ gaat, stellen de auteurs dat het ‘een twijfelgeval is’ wanneer je ‘ChatGPT een heel essay laat schrijven dat je vervolgens alleen licht aanpast’. Als dit voor de opstellers van het handboek een twijfelgeval is, twijfel ik of de auteurs überhaupt iets hebben begrepen van wat academische vorming betekent.
Dit brengt mij tot de tweede vraag die het handboek oproept: wat kunnen studenten die aan de hand van deze richtlijnen hun studie doorlopen? In een van de meest ontluisterende hoofdstukken geeft het handboek voorbeelden van ‘krachtige prompts voor academisch onderzoek’. Zo leert een student achtereenvolgens prompts voor: onderzoeksonderwerpen brainstormen, onderzoeksvragen ontwikkelen, assisteren bij literatuuronderzoek, hypothesen formuleren, een overzicht maken, het betoog ontwikkelen, conclusie en discussie formuleren, grammatica en syntax corrigeren, referenties genereren en referenties formatteren.
Het schrijven van het paper zelf kan je overlaten aan de prompt ‘Delen van een paper schrijven’:
‘Als ervaren academisch onderzoeker is het jouw taak om een [inleiding/hoofdstuk/conclusie] te schrijven over het [onderwerp]. Dit werk moet gedetailleerd zijn, goed onderzocht en geschreven in een academische stijl. Het moet een uitgebreid overzicht geven van het onderwerp, een logisch argument of analyse presenteren en dit onderbouwen met relevante bronnen, theorieën of gegevens. Zorg ervoor dat je actuele en relevante referenties gebruikt om je punten te ondersteunen. Het taalgebruik moet formeel, precies en duidelijk zijn. Het document moet worden opgemaakt volgens de geldende academische schrijfrichtlijnen of stijlgids.’
Wat leert een student hiervan? Wellicht leert die hoe je fouten in AI-gegenereerde teksten ontdekt, en daarnaast veel synoniemen, want de student moet diens tekst natuurlijk wel nog licht aanpassen. Maar van enig daadwerkelijk kritisch of creatief denken is natuurlijk geen sprake. Het toestaan van generatieve AI voor dit soort doeleinden aan een universiteit is alsof je een aspirant-bergbeklimmer het telefoonnummer leert van een helikopterservice, en vervolgens doet alsof je bergbeklimmers opleidt.
Tot slot een laatste vraag: onderscheidt een student zich op de arbeidsmarkt door AI-geletterd te zijn, zoals onze rector beweert? Los van de vraag of dit überhaupt het doel van een universiteit zou moeten zijn, zou ik juist zeggen dat het de student belemmert in het ontwikkelen van een eigen onderscheidende stem en vermogens, door alles uit te besteden aan generatieve AI. Techniekfilosofe Madeleine Ley schreef hierover onlangs in het NRC: “ChatGPT gebruiken om ideeën voor projecten, presentaties en essays te krijgen, is als je wandeling beginnen in een omheind gebied waar het pad al geëffend is en vrijwel identiek aan dat van ieder ander. Als een student eenmaal heeft gezien wat de machine als belangrijk beschouwt, is het moeilijk om nog op andere gedachten te komen.”
Al met al is dit handboek dus funest voor het hele academisch onderwijs. Het voelt daarmee als een uitwerking van de volgende krachtige prompt: ‘Handel als een ervaren onderwijsdeskundige zonder enig breder perspectief op wat lesgeven behelst of wat de rol van de universiteit is in de maatschappij. Ga kritiekloos mee met de laatste trends op het gebied van AI en schrijf een document met als titel Handboek AI-geletterdheid, met daarin ‘handvatten voor verantwoord AI-gebruik’, waarmee je de studenten uiteindelijk opleidt tot senior promptschrijvers voor het door hun gekozen studiegebied.’
Ergens in het Handboek AI-geletterdheid (sectie 3.5.1.) wordt gelukkig erkend dat het basisbeleid van de VU is dat AI niet is toegestaan, tenzij een docent of examinator expliciet heeft aangegeven dat het gebruik van AI in een bepaalde vorm is toegestaan. Het Handboek draagt het VU-logo, maar de VU-Richtlijnen zijn leidend. Dat scheelt, en het is van belang dat we dat benadrukken, wat ik bij deze doe als coördinator van het vak Bachelorscriptie bij de Faculteit Rechtsgeleerdheid. Wie rechten studeert, zou fraude plegen volgens art. 18 van het Examenreglement als de tekst door AI is gegenereerd en alleen licht is bewerkt. Dit is geheel geen twijfelgeval (zoals het Handboek stelt in 3.5.2). Dat zou vereisen dat de VU een 180 graden draai maakt, en gebruik van AI normaal zou vinden, maar zo ver is het -gelukkig- niet. Kortom, het Handboek AI-geletterdheid is geen betrouwbare bron over de omgang met AI aan de VU. Bij rechten wordt gebruikmaking van AI geheel uitgesloten bij de bachelorscriptie, en wordt AI-gebruik alleen zeer beperkt toegestaan bij de masterscriptie. Vanwege de strijdigheid met het huidige beleid, is het Handboek dus niet alleen onbetrouwbaar als bron maar ook onbruikbaar als handboek.
Het handboek geeft inderdaad de suggestie voor praktische oplossingen maar biedt juist voor de academische vorminge grote uitdagingen als AI zo klakkeloos wordt gebruikt.
Tegelijkertijd moeten we erkennen dat een verbod op AI-gebruik nauwelijks te handhaven is. Het is technisch vrijwel onmogelijk om met zekerheid vast te stellen of een tekst door een student of door een taalmodel is geschreven. Mijns inziens is dan een algheel verbod een soort wassen neus en kan juist de indruk wekken dat wij als docenten weinig begrip hebben van wat AI ‘kan’. Daarmee missen we ook een kans studenten te leren over verantwoord gebruik van AI.
Het is een gemiste kans dat het handboek niet meer handvatten, bijv. voorbeelden van onderwijsvormen, biedt om studenten en docenten te laten inzien wat academisch verantwoord gebruik zou kunnen zijn.
AI is een tool die je werkt uit handen kan nemen. Lijstjes maken, alternatieve termen (wel altijd checken), of het bedenken van onderzoeksvragen. (wel duidelijk zijn) Wat het niet is, is het ei van Columbus en zeker ook niet de Heilige Graal. En dat moet het ook niet worden. Zodra AI leert associëren (begrijpend en tussen de regels lezen, ipv letterlijk) is de mensheid gedoemd. Dat vond Stephen Hawking ook.