Met zijn donkerpaarse rokjas, zwarte kniebroek, witte kousen en hoge witte kraag is Lex Frisius een opvallende gestalte. Levensgroot verschijnt hij in de holobox (zie kader) in een collegezaal in het NU-gebouw, klaar om het gesprek met zes rechtenstudenten aan te gaan. Onderwerp van gesprek zijn de Landsordonnantie van 1602 en de latere herziening ervan uit 1723: de wetboeken van de vroegere Friese Staten.
Frisius is het geesteskind van hoogleraar rechtsgeschiedenis Hylkje de Jong, die een manier zocht om de AI-geletterdheid van haar masterstudenten te verbeteren. Want ook al geeft ChatGPT braaf antwoord op je vraag, hoe weet je of dat antwoord ook klopt? Daarom creëerde De Jong samen met Erik Boon van het VU Education Lab en het Network Institute een AI-jurist. “Lex betekent wet en Frisius is een gangbare Friese naam uit de vroegmoderne tijd”, legt De Jong zijn naam uit. “Wij zijn de eerste die dit in de collegezaal doen.”
Holobox
De holobox is een lichtbak met LED-scherm dat holografische beelden toont, waardoor het bijvoorbeeld lijkt alsof een persoon levensgroot in de ruimte aanwezig is. Het VU Education Lab schafte de gadget in coronatijd aan, anticiperend op overvolle collegezalen zodra studenten weer naar de campus mochten komen. Nu experimenteert de afdeling met het gebruik in en rondom de collegezaal.
Het gesprek met de virtuele Frisius begint wat onwennig. Met drukke handgebaren wordt overlegd wie de eerste vraag stelt, omdat Frisius van meerdere stemmen in de war kan raken. De studenten, die in een halve kring om de holobox zitten, stellen beurtelings een vraag. Ze doen hoorbaar moeite om duidelijk te articuleren. “Wat is het verschil tussen artikel 1 van de landsordonnantie [wetboek, red.] uit 1602 en de herziening ervan uit 1723?” vraagt een student. Het blijft ruim vijf seconden doodstil in de collegezaal – het AI-model heeft even nodig om een antwoord te formuleren – voordat de stem van Frisius uit de speakers galmt.
Vleeswonden en uitgeslagen tanden
Omdat de gekozen wetboeken over belediging en mishandeling gaan, komt Frisius soms met opvallende antwoorden. Zo behandelt een van de wetteksten vleeswonden, waar de boete voor de dader voor “vleeswonden van een vinger lang” in 1602 tien goudguldens bedraagt en die voor “vleeswonden langer dan een vinger” twintig goudguldens. Ook uitgeslagen tanden komen aan bod: die kosten volgens Frisius in 1723 vierentwintig goudguldens per tand, drie keer zoveel als in 1602. “Dit sluit aan bij de algemene tendens van stafverzwaring in de nieuwe ordonnantie”, analyseert Frisius.
Wie vertrouw je?
Door de antwoorden van Frisius te vergelijken met die van andere AI-modellen – zoals ChatGPT en Copilot – en hun eigen juiste antwoorden leren studenten de tekortkomingen van sommige AI-tools. Lex Frisius is namelijk ‘gevoerd’ met de teksten van eerdergenoemde wetboeken, die door vrijwilligers zorgvuldig opgeschoond zijn. “Ik vind het belangrijk dat studenten leren dat ze moeten oppassen als ze AI-tools gebruiken en goed nadenken over de tekortkomingen ervan”, zegt De Jong. “Een tool als Lex Frisius kan daarbij helpen.”
Op wat kinderziektes na – soms hapert Frisius of verspringt zijn antwoord – valt op dat hij heldere, puntsgewijze antwoorden geeft en duidelijke analyses maakt. Ook lijken de studenten Frisius serieus te nemen als gesprekspartner. Minpunt is dat een vlot gesprek voeren nog niet mogelijk is vanwege de haperingen en de bedenktijd die Frisius nodig heeft, al lijken dat problemen die in de toekomst te verhelpen zijn.
Zelfbewustzijn
Opvallend detail: Lex Frisius lijkt een soort zelfbewustzijn te hebben. Op de vraag hoe het is om Fries te zijn in zijn tijd – Frisius ‘leeft’ in 1758 – antwoordt hij: “Voor mij, als inwoner van Leeuwarden, betekent het een sterke verbondenheid met onze eigen geschiedenis, unieke taal en specifieke rechtsorde. Wij Friesen koesteren een zekere onafhankelijkheid en zijn trots op onze tradities en onze eigen wijze van bestuur.”
Volgens De Jong smaakt de proef naar meer. “Als je de teksten waarmee je zo’n AI-model traint goed voorbereidt, is het veelbelovend wat je ermee kan. De volledige tekst van zo’n landsordonnantie is bijna te veel voor een persoon om te bevatten, maar een AI-tool kan dat wel. Misschien verandert dit de rechtsgeleerdheid wel.”