Als witte man met de Nederlandse nationaliteit en paspoort vlieg ik overal gemakkelijk naartoe: Rio de Janeiro, Mexico City, Kaapstad, Marrakech, Hanoi; niets lijkt onbereikbaar. De wereld gaat letterlijk voor me open. Ook hoef ik met mijn Nederlandse naam en geboorteplaats niet bang te zijn dat de douane mij extra controleert, of dat ik uit de rij word gehaald om ondervraagd te worden over hoe ik me verhoud tot het regime in Syrië of Irak. Dit privilege is helaas niet voor iedereen. Ik weet nog goed hoe de douane op een luchthaven een vriend een uur lang ondervroeg vanwege zijn Arabische uiterlijk en omdat in zijn paspoort staat dat hij in Bagdad is geboren. Of hoe het vriendje van een vriendin niet mee kon op werkvakantie omdat hij met zijn Syrische paspoort geen visum kreeg voor Egypte. Zijn werkgever was verrast: daar waren ze gewend dat iedereen een westers paspoort had en dus moeiteloos een visum kreeg.
Nationaliteitsongelijkheid
Betty de Hart, VU-hoogleraar transnationale gezinnen en migratierecht, geeft aan dat de ‘paspoortongelijkheid’ feitelijk ‘nationaliteitsongelijkheid’ is. Een paspoort is slechts een document om je nationaliteit aan te tonen, net zoals een ID of een rijbewijs. Een Europese nationaliteit geeft veel vrijheden: “Binnen de Europese Unie heb je dan bijvoorbeeld recht op vrij verkeer. Daarbuiten zijn er afspraken met landen die deel uitmaken van het Schengengebied, zoals Zwitserland en Noorwegen. Binnen dit gebied is er amper controle, geen duidelijke grenzen en je hoeft geen visum aan te vragen.
Een paspoort is slechts een document om je nationaliteit aan te tonen, net zoals een ID of een rijbewijs
En een visum is een visum voor het Schengengebied. Landen die hierbuiten vallen, ziet de Europese Unie als derde landen, zoals Ghana maar ook Amerika. Om migratie te reguleren gelden niet dezelfde regels voor alle derdelanders. Visumvrij reizen, een visumplicht en of je überhaupt een visum krijgt, hangt af van de afspraken die landen onderling maken. Geopolitieke ontwikkelingen hebben invloed op die afspraken en wie welke vrijheden krijgt. Zo krijgen mensen met een Europese en Amerikaanse nationaliteit vaak visumvrije toegang en krijgen zij relatief eenvoudig een visum.”
Door die internationale afspraken krijgt niet iedereen dezelfde behandeling. De Hart geeft een voorbeeld: “Stel jij wordt verliefd op iemand uit Ghana en je buurvrouw op iemand uit Amerika. Zowel jij als je buurvrouw willen samenwonen met die nieuwe geliefde in Nederland. In allebei de gevallen moet de partner in Nederland voldoen aan een inkomenseis. Maar de geliefde in Ghana moet al in Ghana inburgeren en daarvoor bij de Nederlandse ambassade in Ghana een inburgeringstest doen. De Amerikaanse geliefde van je buurvrouw hoeft dat niet. En zo zijn er allerlei manieren van onderscheid. Overheden bepalen namelijk op basis van nationaliteit welke vrijheden mensen krijgen om te reizen voor bijvoorbeeld een kort verblijf, om er te werken, te studeren, of om te vluchten en bescherming te zoeken.”
Visumaanvraag complexer
De Hart ziet dat het aanvragen van visa steeds moeilijker en complexer is. Bovendien gebruikt bijvoorbeeld de Nederlandse overheid profileringssoftware voor de beoordeling van Schengen-visumaanvragen. Deze software onderscheidt visumaanvragers op basis van hun nationaliteit, herkomst, leeftijd en geslacht, waardoor de software een discriminerend effect kan hebben.
De Hart begrijpt dat migranten willen naturaliseren: “Nederlanderschap geeft gelijke behandeling. Migranten willen – net als ieder ander – dezelfde vrijheden hebben en op dezelfde manier worden gezien en behandeld. Ze willen niet méér betalen voor dezelfde reis, willen dezelfde kansen op de arbeidsmarkt krijgen, hun familie kunnen bezoeken en een pasgeboren kind aan hun familieleden kunnen voorstellen door hen op bezoek te laten komen. Het gaat om veel meer dan vrij kunnen reizen. De ‘nationaliteitsongelijkheid’ gaat over fundamentele dingen die invloed hebben op de levens van mensen.”
Staatloos
Maar dezelfde nationaliteit geeft alsnog niet iedereen dezelfde privileges: je naam, achtergrond, etniciteit en kleur beïnvloeden hoe je wordt behandeld aan grenzen en op luchthavens.
Mohammed Badran, oprichter van de Stichting Syrische Vrijwilligers Nederland, studeerde sociale antropologie aan de VU. Hij is een Palestijn, geboren in een vluchtelingenkamp in Damascus, Syrië, en kwam als tiener naar Nederland. De Syrische overheid gaf Badran een verblijfsvergunning voor vluchtelingen, zodoende had hij geen paspoort, maar een niet-erkend reisdocument. Hij was door de overheid als staatloos bestempeld.
‘Met een vluchtelingenreisdocument moet je veel dingen doen: bewijzen dat je geen gevaar bent voor de staat én dat je ook weer weggaat’
Eenmaal in Nederland kreeg Badran het reisdocument dat Nederland geeft aan vluchtelingen: “Het vluchtelingenreisdocument vanuit Nederland geeft ook al wat toegang: je mag reizen binnen Europa, je kunt visa krijgen. Ik heb toen ik dat document kreeg een semester gestudeerd in Zuid-Afrika, toen had ik nog niet de Nederlandse nationaliteit. Maar ook met dat document zie je verschillen: het lukte mij niet om een normaal reisvisum te krijgen voor Zuid-Afrika. Als je een vluchtelingenreisdocument hebt, moet je veel dingen doen én bewijzen dat je geen gevaar bent voor de staat én dat je ook weer weggaat.”
Arabisch uiterlijk
Inmiddels heeft Badran de Nederlandse nationaliteit. Nu kan hij gemakkelijker reizen, maar toch krijgt hij niet dezelfde behandeling als een witte Nederlander, geboren in Nederland. Badran vertelt dat hij recent terugkwam van een bezoek aan Syrië: “Ik vloog via Istanbul naar Nederland en had een heel korte overstaptijd. Toen ik het vliegtuig verliet in Istanboel kwam er ineens beveiligingspersoneel. Ze kozen uit alle passagiers tien mannen met een Arabisch uiterlijk bij wie ze een extra veiligheidscheck wilden doen. Ik was een van hen. Ik heb meerdere keren aangegeven dat ik maar weinig tijd had om over te stappen. Pas toen we bij de verhoorruimte aankwamen en ik mijn Nederlandse paspoort liet zien, mocht ik direct doorlopen.”
Ook ongelijkheid in wetenschap
De ongelijkheden die voortkomen uit de visumafspraken tussen landen stromen door naar de wetenschap. De Hart geeft aan hoe ze tijdens het organiseren van wetenschappelijke conferenties aanloopt tegen de visumplicht die Nederland stelt aan bepaalde nationaliteiten: “Het is weleens voorgekomen dat een spreker uit het buitenland niet kon deelnemen omdat die geen visum kreeg.”
Ook Badran ziet dit probleem: “Er zijn mensen die een scholarship krijgen in het buitenland, maar door hun vluchtelingenreisdocument voor Palestijnen in Syrië niet naar het land kunnen reizen omdat het reisdocument hen die toegang niet geeft. Documenten zijn heel belangrijk. Mensen met een Nederlands paspoort hebben meer vertrouwen tijdens het reizen, omdat als ze in problemen komen ze de Nederlandse ambassade kunnen bellen voor hulp.”