Het draaide allemaal om wereldburgerschap, het kernbegrip in het nieuwe strategisch plan van de VU, tijdens de OAJ in de aula maandagmiddag. “En dat klinkt misschien wat groots en meeslepend, alsof je de hele wereld moet gaan veranderen”, zei bestuursvoorzitter Jonkman, maar ze bedoelde er vooral mee dat we in gesprek moeten blijven met elkaar. “Doorpraten, nieuwsgierig zijn naar iemands beweegredenen. Niet willen debatteren, want dan gaat het om winnen.” Het wereldburgerschap zit in het DNA van de VU, stelde Jonkman. “We zijn het – of we willen of niet”, zei ook Sigrid Kaag in haar keynote speech.
Deugneus
Kaag, zelf net gestopt als VN-gezant in het Midden-Oosten, drukte de volle zaal op het hart: je hoeft niet bij de VN te werken, de politiek in te gaan of een groot bedrijf te leiden om een verschil te kunnen maken. “Je kunt invloed ook uitoefenen in je straat, je buurt, je vakgroep, je faculteit.” Ze noemde mantelzorgers, mensen die collectes lopen voor goede doelen, die omkijken naar daklozen, werken als taal- of schuldhulpmaatje. “Het lijntje tussen succes of tegenslag in het leven kan flinterdun zijn. Kijk dus om naar anderen.”
‘Processen redden geen levens’
Het is een boodschap die volgens Kaag vaak wordt weggezet als soft, mensen die dit aanhouden worden een gutmensch of deugneus genoemd, het wereldburgerschap wordt als woke bestempeld. “Kennelijk is woke een nieuw scheldwoord.” Maar als we niet uitkijken, waarschuwt Kaag, “hebben brutalen letterlijk de halve wereld.” Leiderschap met empathie en geduld vraagt veel meer moed dan het vluchtige populistische alternatief, stelt ze.
Politieke lafheid
En in een wereld waarin de eigen-volk-eersthouding grond wint, is het volgens Kaag van belang dat we leiders aanspreken op hun verantwoordelijkheid, “want wie niet handelt, wie zwijgt, maakt zichzelf uiteindelijk medeplichtig aan ontmenselijking.” Ze schuwde daarbij niet om Israël en Palestina te noemen, en de “politieke lafheid waarmee leiders en politici zich verschuilen achter woorden of processen. Processen redden geen levens, in mijn ervaring.”
Er was ook nog ruimte om te lachen, toen ze de door VU-hoogleraar Wolfgang Wagner voor de Nobelprijs voor de Vrede genomineerde Israëlische en Palestijnse vrouwenorganisaties noemde. “Dat wordt dan concurrentie, geloof ik. Er is nog iemand anders geïnteresseerd.”
Passief cynisme
Na de keynote was er een optreden van de Griffioen Dance Crew, die danste op snel op elkaar volgende, flink ingekorte nummers. Rapper Kendrick Lamars omstreden hit Not like us werd sterk gecensureerd afgespeeld, waardoor haast een derde van de tekst wegviel en het ritme uit het nummer haalde. Wel bleef het woord pedophile (waarvan Kendrick Lamar Drake beschuldigt) hoorbaar, terwijl dat op andere grote evenementen als de Super Bowl in de VS juist wél werd gecensureerd.
Vrije Schrijver Thomas Heerma van Voss haalde in zijn toespraak herinneringen op aan zijn reis naar Harrisburg in Pennsylvania, waar hij vrijwilliger was in de campagne van Kamala Harris. “Het heeft iets potsierlijk en geprivilegieerd”, gaf Heerma van Voss toe, “een witte, Nederlandse man met zeven vinkjes die zichzelf ongevraagd opwerpt bij verkiezingen op een ander continent.” En toch deed het hem goed. “Ik had genoeg van het passieve cynisme dat ik geregeld waarnam en waarneem bij generatiegenoten en bij mezelf.” Net als Kaag benadrukte hij de morele verplichtingen van burgers, in een tijd waarin de samenleving onder druk staat, “met de door Nederland gefaciliteerde genocide in Gaza als dieptepunt.”
Ongeïnformeerd en moe
Het zou makkelijk zijn om nu te denken dat zijn expeditie in de VS was mislukt, zei Heerma van Voss. “Harris verloor, de democratie is niet bepaald gered. Maar dat is een blik die al zoveel van de maatschappij heeft verhard en vertroebeld. Meetbaarheid is niet het enige van waarde bij zo’n expeditie.”
Tijdens het langsgaan bij mensen thuis in gebieden waar de strijd hard zou zijn en Trump-bordjes in de tuin stonden, zag hij kalme, vredige straten, buren die elkaar begroetten. “Ze waren niet zozeer vijandig, maar eerder ongeïnformeerd en moe, soms boos zonder precies te weten waarop. Soms waren ze zonder dat ze het doorhadden online trechters ingelopen, gevoed door zeer dubieuze algoritmes.”
“Een volk dat niet meer weet waar het in moet geloven, kan geen besluit nemen”, citeerde Kaag in haar keynote filosoof Hannah Arendt. “Wie wereldburger wil zijn, steunt daarom onafhankelijke wetenschap en onafhankelijke journalistiek die zich richten op welvaart, welzijn en geluk. Kennis is de motor van onderwijs. Onderwijs geeft een opwaartse kracht.”