De Banned Books Collectie staat sinds vorig jaar in de UB en werd afgelopen week uitgebreid met 24 nieuwe titels. De collectie sluit aan bij de internationale Banned Books Week en vraagt aandacht voor de vrijheid om te lezen en de invloed van censuur. “We hebben een collectie verboden boeken”, zegt UB-programmamaker Marc Lamain. “Ik zeg dat heel vrolijk, maar natuurlijk zouden we liever geen collectie van verboden boeken hóéven hebben.”
Wie denkt dat boekverboden vooral iets van vroeger of van autoritaire regimes zijn, heeft het mis. In de Verenigde Staten zijn dit schooljaar bijna 12.000 boeken verboden, meldde de NOS.
Zo verbied je een boek
Een boek kan op verrassend veel manieren uit beeld verdwijnen. Children of Gebelawi van Naguib Mahfouz moest jarenlang Egypte worden binnengesmokkeld. Het bleef niet bij woorden: nadat een geestelijke had gezegd dat Mahfouz ervoor geëxecuteerd moest worden, werd de schrijver in 1994 met een mes in zijn nek gestoken.
Bij All Boys Aren’t Blue van George M. Johnson kwam er geen smokkelroute of aanslag aan te pas. Het boek werd op Amerikaanse scholen aangevochten en verwijderd vanwege de thema’s ras, gender en seksualiteit. 1984 van George Orwell werd zowel door totalitaire regimes als op Amerikaanse scholen en in bibliotheken geweerd, maar om verschillende redenen: van de politieke boodschap tot seksuele inhoud.
En dan Johann Beringer. Geen overheid, religie of school hoefde hem het zwijgen op te leggen. De achttiende-eeuwse wetenschapper probeerde zélf zijn boek uit omloop te krijgen. De reden: de spectaculaire fossielen waarop zijn onderzoek rustte, bleken door collega’s te zijn vervalst.
Indirecte invloed
Maar als al deze gevallen onder dezelfde noemer van banned books vallen, wat betekent ‘verboden’ dan eigenlijk? Misschien zit de interessantste vraag niet alleen in het verbod zelf, maar ook in wie bepaalt wat vindbaar, en dus leesbaar, is. Esther Nijland van de UB zegt dat taal mede bepaalt hoe we de wereld zien. Wie invloed heeft op welke boeken, verhalen en woorden zichtbaar blijven, heeft daarmee ook invloed op dat wereldbeeld.
Ook de UB bepaalt uiteindelijk waar studenten mee in aanraking komen. Ze verbiedt misschien geen boeken, maar maakt wel keuzes over wat ze aanschaft, bewaart en zichtbaar maakt. Budget, ruimte en selectie bepalen dus mede welke stemmen studenten makkelijk tegenkomen – en welke niet.
Tegelijk verdwijnt informatie niet zomaar wanneer een officiële bron wegvalt. Wat niet in de UB staat, duikt vaak elders weer op: via vrienden, familie of sociale media. Juist daarom is het waardevol als de UB zulke boeken zelf aanbiedt en er context bij geeft. Volgens UB-medewerker Femke Idzes is dat ook het doel van de collectie: mensen laten reflecteren en het gesprek over wat wel en niet ‘verboden’ is openhouden.
Moeilijke grens
Misschien is dat uiteindelijk precies wat de collectie zichtbaar maakt: een boekverbod hoeft geen stempel van een overheid te dragen. Een boek kan verdwijnen door een universiteit, religieuze druk, een schrijver met spijt of simpelweg doordat het minder makkelijk binnen handbereik komt.
Waar die grens precies ligt, blijft daarmee lastig te bepalen. Wanneer is een boek eigenlijk écht verboden? En als jij die grens zelf moest trekken: welk boek zou jij dan van de plank halen?