Voorafgaand aan de dialoog zijn de kunstwerken al te bewonderen. Ondanks de grote variatie in stijl en materiaalgebruik hebben ze allemaal te maken met één onderwerp: geloof. “Religie is op dit moment een belangrijk thema binnen de kunst”, vertelt Wende Wallert, curator bij de VU. Voor elke nieuwe tentoonstelling kiest zij het thema en de kunstenaars. “De werken zijn een weerspiegeling van de samenleving, waarin geloven en niet geloven door de jaren heen sterk veranderd is”, vertelt ze. Wallert vindt het een thema dat goed bij de VU past, als van oorsprong greformeerde universiteit. Ook zegt ze de waarde van religie in te zien als bron van verbondenheid en hoop: “Geloof heeft potentie.”
Overschaduwd
Maar om het maximale uit dat potentieel te kunnen halen, moeten we eerst kritisch reflecteren op een wereldgeschiedenis vol religieuze conflicten en verschuivingen. Vandaag staat het kunstwerk Heavenly Bodies van Marcos Kueh en Ritvik Khushu in de spotlight. Het werk (zie afbeelding) bestaat uit een geweven doek met een Mariafiguur die boven een lotus zweeft. Aan de voet van het doek ligt een terracotta beeld van de Aspara-godin in een houten kist. Het verbeeldt het superioriteitscomplex van het Westerse Christendom dat tijdens en na de koloniale tijd in India is geïntroduceerd. Traditionele Indiase geloofsvormen en hun symbolen werden overschaduwd door die van Westerse overheersers. De Devadasi-vrouwen, die beschouwd worden als de afstammelingen van Aspara, werden vroeger bjvoorbeeld gezien als halfgodinnen en tegenwoordig als prostituees.
Terwijl Maria (bovenaan, gemaakt door Marcos Kueh) de Aspara zegent, is het juist zij die haar heeft overschaduwd. Een van de kunstenaars, Ritvik Khushu, beschrijft het als ‘the death of an artifact’. Het Aspara-beeld is door hem gemaakt en is een replica van het origineel dat in het Rijksmuseum staat. Hier in de galerij lígt de Aspara echter in iets dat met een doodskist geassocieerd kan worden.
Gestolen kunstwerk
Het is tijd voor de dialoog. Onder de sprekers zijn Kueh en Khushu, Amisah Bakuri (onderzoeker en assistent-professor aan de VU), Elsbeth Dekker (promovendus aan de VU), en Miranda van Holland, begeleider van het gesprek. Het publiek bestaat uit een zestiental duidelijk gepassioneerde mensen. Omdat het gesprek vanuit het niets moet beginnen, duurt het even voordat het op gang komt. Maar eenmaal bezig is er genoeg te bespreken, waarbij de focus vooral naar één kwestie lijkt te gaan: wat moeten we vinden van het feit dat het originele Aspara-beeld in het Rijksmuseum een door kolonisten ‘gestolen’ kunstwerk is, maar wettelijk toch als rechtmatig eigendom van de Nederlandse staat wordt erkend?
Hoewel er tegenwoordig een programma van teruggave aan de landen van oorsprong bestaat, is Dekker kritisch op deze aanpak. Louter teruggave van het object is volgens haar niet voldoende: “Het historisch geweld blijft onbesproken als je niet meer doet dan alleen teruggave.” Immers komen de kunstobjecten die wél worden teruggegeven eigenlijk nooit bij de gemeenschappen terecht die ze hebben gecreëerd. Ook wijst Dekker erop dat er achter eigendom meer zit dan slechts wettelijk bezit.
Complexe dialogen
Alleen de ware makers van de objecten beschikken over hun diepere, achterliggende betekenissen en verhalen, wat volgens haar ook veel waard is. “Het is belangrijk om onleesbaar te zijn, om onbegrepen te zijn”, voegt Khushu toe. “Alleen zo kun je het witte politieke construct overheersen.” De dialoog voelde kalm aan. Van een verhitte discussie was geen sprake; de vergelijkbare belangen en onderzoeksgebieden van de sprekers leidden tot consensus. Bakuri onderstreept het belang van het gesprek nog eens door kritisch te kijken naar haar eigen institutie. “Diversiteit is iets dat we als universiteit graag uitstralen, maar is het al de realiteit?” Volgens haar is het regelmatig houden van complexe dialogen zoals deze wat de VU nodig heeft. “We’re not there yet.” Het publiek knikt instemmend.
Deze dialoog is onderdeel van een reeks. De volgende is vanmiddag, op 23 september, en behandelt een ander kunstwerk uit de expositie. Realms of Reality is elke dinsdag t/m vrijdag tussen 12.00 en 18.00 te zien in de VU Art Science Gallery (Nieuwe Universiteitsgebouw).