Discussies over woorden helpen zelden verder, zo blijkt weer als Gert Biesta en Joep Dohmen elkaar in de haren vliegen over ‘gewetensvorming’ versus ‘bildung’. Beter is het om ons inhoudelijk te richten op de vormingstaak van (hoger) onderwijs in tijden van maatschappelijke polarisatie én van Artificial Intelligence. Onderwijsinstellingen hebben studenten gedurende drie, vier of vijf jaren in huis, sleuteljaren in hun persoonlijke ontwikkeling. Dat geeft aan onderwijsinstellingen een grote verantwoordelijkheid, maar ook een prachtige opdracht.
Wat er kan gebeuren als universiteiten deze opdracht systematisch verwaarlozen, werd bijvoorbeeld duidelijk tijdens de kredietcrisis. Als je decennialang wereldwijd honderdduizenden economie- en business-studenten indoctrineert met de gedachte dat economie vooral draait om het maximaliseren van het individuele eigenbelang, moet je niet verbaasd zijn als ze dat ook in praktijk brengen.
Dat is steeds weer de dreiging die boven het hoger onderwijs hangt: dat we de leidinggevenden van morgen opleiden als, zoals de grote socioloog Max Weber ruim een eeuw geleden al vreesde, ‘vakspecialisten zonder geest of genotsconsumenten zonder hart’. En die dan ook nog, zo voegt Weber eraan toe, van zichzelf denken dat ze het toppunt van de mensheidsontwikkeling vormen – een nachtmerrie.
Wat zijn tegen deze achtergrond de taken van hoger onderwijs? Allereerst natuurlijk vakkennis, gedegen onderzoek leren doen, respect voor – in alle voorlopigheid – waarheid en feiten. Tweede pijler: een kritisch besef vormen van de uitgangspunten en grenzen van het eigen vakgebied en van wetenschappelijke kennis en modellen, respect ook voor andere disciplines en andere vormen van kennis, zoals praktijkkennis en niet-cognitieve kennis.
Inmiddels zien we bijvoorbeeld juist in economie en bedrijfswetenschappen een hele interessante vernieuwingsgolf, denken in termen van puur eigenbelang is hier inmiddels academisch achterhaald, en curricula worden vernieuwd as we speak. Hier ligt een essentiële rol voor filosofie: kritisch ondervragen van kennisclaims en ethische vragen stellen rond de toepassing ervan.
Maar dan? Meer dan 90 procent van de studenten gaat buiten de wetenschap verder, in de samenleving, uiteindelijk vaak in leidinggevende posities. Dan komt er veel meer aan op ‘wie’ ze zijn dan op ‘wat’ ze zijn.
Beter worden in mens-zijn
Als samenleving staan we voor grote uitdagingen. Sociaal, ecologisch, demografisch, technologisch, geopolitiek en allemaal vaak ook hevig gepolariseerd. Elke onderwijsinstelling zal haar studenten hierop willen voorbereiden. Dat kan alleen door ervaringsgericht te oefenen om samen met anderen, vanuit andere maatschappelijke en culturele achtergronden en andere disciplines, te werken aan ‘wicked problems’: oefenen in luisteren en spreken, en je bewegen buiten de eigen ‘bubble’. Zoals wel gezegd wordt: in een tijdperk waarin machines beter worden in het zijn van machines (AI), is het zaak dat mensen beter te worden in het mens-zijn.
Op de VU, waar wij werkzaam zijn, zijn de eerste twee pijlers (vakkennis en filosofie) al decennialang vast onderdeel van het curriculum, uiteraard voortdurend geactualiseerd. De derde pijler is volop in ontwikkeling. We oefenen het omgaan met verschillende opvattingen (‘mixed classroom’), er is een speciale oefen- en ervaringscursus ontwikkeld gericht op persoonlijke vorming in relatie tot maatschappelijke uitdagingen.
Internationaal zien we – en dat doen we ook op de VU – dat veel opleidingen ‘Community Service Learning’ componenten inbouwen, waarbij studenten, docenten en maatschappelijke partners samen problemen adresseren in de echte wereld. Zo zijn allerlei vormen denkbaar waarvoor studenten zelf, met lichaam en ziel, aanwezig moeten zijn, het kan niet via AI.
Dit ‘gewetensvorming’ noemen? – be our guest. Liever over ‘bildung’ spreken? S’il vous plaît. Zelf spreken we op de VU, overkoepelend voor de drie pijlers, van A Broader Mind. De kern: niet alleen ‘iets’ maar ook ‘iemand’ worden. Laten we elkaar niet over termen in de haren zitten, maar de kerntaak van (hoger) onderwijs zo hoog mogelijk op de maatschappelijke, politieke en hoger onderwijs agenda zetten. De samenleving, de toekomst én de opkomst van AI vragen er om.
Govert Buijs, Frederique Demeijer, Marjolein Zweekhorst en Janneke Waele.
De auteurs zijn als hoogleraren, universitair docent en medewerker vanuit de faculteit Sociale en Geesteswetenschappen, het Athena Instituut en het Centre for Teaching and Learning betrokken bij onderwijsvernieuwing aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Interessante gedachten. Bij het lezen dacht ik terug aan mijn eigen encyclopdievakken (jaren tachtig) waarin we keken naar verschillende wetenschapsfilosofieen, uitkomend bij het falsificatieprincipe van Popper. Moet je altijd uitkomen bij empirisch onderzoek, gebaseerd op feiten/ data? Vraag dat eens aan een filosoof. Bedenk dit, Stephen Hawking beredeneerde zijn theorieën. Daar ging Popper toch echt mis. Met andere woorden, ik denk dat dit soort vakken heel belangrijk is voor het plaatsen van je vak in context.