“Het voelt verre van sexy, ik schaam me ervoor dat ik zo’n gesprek moet hebben maar het gaat niet anders”, vertelt letterenstudent Eve (24). Omdat ze ooit is verkracht, komt er altijd dat moment waarop ze aan nieuwe partners moet vertellen waarom ze voorzichtig moeten zijn en wat er wel en niet kan. “Geloof me, dat is niet iets dat je wilt bespreken op zo’n moment”, zegt ze. Sinds drie jaar heeft Eve een vaste relatie met een man die haar begrijpt. Maar de partners die ze daarvoor had, namen het soms persoonlijk: “Ja maar zo ben ik niet”, zeiden ze dan. Sommige partners voelden zich echt aangevallen. Dat maakte Eve’s schaamte nog erger.
Seks en schaamte horen bij elkaar als twee kibbelende schoonzussen: ook al zouden ze elkaar het liefst nooit meer tegenkomen, ze zien elkaar elke verjaardag weer. Natuurlijk gaat niet alle schaamte over seks (of lichamelijkheid) en bestaat er seks zonder schaamte, maar het gebied waar ze elkaar in de houdgreep hebben is aanzienlijk. Uit internationaal onderzoek blijkt dat 30 tot 50 procent van de vrouwen problemen ervaart met seksueel functioneren – problemen waarbij schaamte volgens de onderzoekers een centrale rol speelt. In Nederland heeft 60 procent van de jonge vrouwen regelmatig negatieve gedachten over het eigen lichaam, tegenover een kwart van alle jongeren.
Vrouwen schamen zich vaker
En ja inderdaad, schaamte over seksualiteit en het eigen lichaam treft vrouwen meer dan mannen. Deels wordt dat nog altijd veroorzaakt door de dubbele moraal rondom seksualiteit en lichamelijkheid. De doktersbenaming voor de vulva is wat dat betreft veelzeggend: pudendum, oftewel dat waarvoor je je schaamt. Vrouwenlichamen en vrouwelijke geslachtsdelen zijn dus blijkbaar een bron van schaamte. Ze zijn vies, lelijk, mooi, aantrekkelijk, laten te veel zien of juist te weinig. In elk geval zijn ze, veel meer dan de lichamen van mannen, onderwerp van objectivering: iedereen vindt er wat van, gebruikt ze in reclamecampagnes, kijkt ernaar op internet of etaleert ze op sociale media. Die lichamen dan, want die vulva’s vinden we maar eng, die verstoppen we het liefst onder de dekens.
Ook op het gebied van gedrag is de norm voor vrouwen strikter dan voor mannen: wat vinden we van een vrouw met een condoom in haar portemonnee? En van een man die een condoom bij zich heeft? Met deze vraag wijst seksonderzoeker Justin Lehmiller in zijn boek The Psychology of Human Sexuality lezers op hun dubbele moraal.
Vulva’s vinden we maar eng, die verstoppen we het liefst onder de dekens
En dan is er nog een derde terrein waarop de seksualiteit van vrouwen meer verweven is met schaamte: seksueel geweld. Ook dat treft vrouwen vaker dan mannen en die traumatische ervaringen monden niet zelden uit in schaamte. De schaamte van ik had ook…, of juist ik had nooit…, en van het zal wel mijn eigen schuld zijn.
Alles wat lelijk is
Enfin, eigenlijk was ik helemaal niet van plan om over Mars versus Venus te schrijven, dit moest een verhaal worden over schaamte omdat schaamte voor mij onlosmakelijk verbonden is met seksualiteit. De veronderstelling was dat de meeste lezers daar wel iets in zouden herkennen, maar met die veronderstelling banjerde ik en passant over grote genderverschillen heen die de cijfers laten zien. Ja, veel mensen schamen zich voor hun lichaam en voor issues met seks in alle mogelijke gedaantes, maar de overgrote meerderheid van deze mensen is toevallig wel vrouw.
45 procent van de Nederlandse mannen is ontevreden over hun penislengte
Neemt niet weg dat er natuurlijk ook genoeg mannen zijn die zich onzeker voelen. Over hun penislengte bijvoorbeeld. Daarover is zo’n 45 procent van de Nederlandse mannen ontevreden, blijkt uit onderzoek. In al die cijfers is vast sprake van forse onderrapportage bij beide geslachten, misschien nog wel het meest bij mannen. Want er zijn weinig onderwerpen minder cool om te bespreken dan schaamte en onzekerheid.
“Schaamte is de angst om af te wijken van de norm”, vertelt psychologiehoogleraar Aukje Nauta, Universiteit Leiden. Nauta, van oorsprong organisatiepsycholoog, richtte zich in de loop van haar carrière steeds meer op schaamte, omdat ze zag hoezeer schaamte authentieke verbinding met anderen in de weg zit.
Ze organiseerde Schaamtelabs waar ze mensen liet opschrijven waarvoor ze zich schamen. Lichamelijke kenmerken scoren hoog. “Mensen schamen zich voor alles wat maar lelijk kan zijn aan een lichaam”, vertelt ze, “oren, een dikke buik, kalknagels. Als die vermeende lelijkheid dan ook nog eens wordt veroorzaakt door eigen gedrag, iemand vindt zichzelf te dik, dan ontstaat vaak dubbele schaamte: voor het dik zijn en voor het gebrek aan discipline om daar iets aan te doen.”
Slachtofferschap claimen
Soms zijn de onderwerpen waarvoor mensen zich schamen heftiger: mensen schamen zich voor misbruik dat ze hebben meegemaakt of mislukte zelfmoordpogingen. Voor die onderwerpen is de setting van het Schaamtelab niet geschikt, ervoer Nauta. “Dan stokt het gesprek meteen.”
Geweldsslachtoffers hebben dit zelf vaak haarfijn door en dat is een extra reden om hun verhaal voor zich te houden. Eve deed dat lange tijd ook, zelfs in haar therapiegroep zweeg ze over het seksuele geweld dat haar was overkomen: “In de therapiegroep voor anorexia zat iemand die als kind langdurig seksueel misbruikt was door een volwassen man. Toen durfde ik niet meer over mijn eigen ervaringen te praten, omdat ik me schaamde om een slachtofferschap te claimen dat haar meer toekwam.”
‘Angst voor afwijzing kun je bijvoorbeeld ook zien als verlangen naar verbinding’
Al verstoppen we ons het liefst, toch is praten over dat waarvoor je je schaamt doorgaans bevrijdend, is Nauta’s ervaring. Ze noemt het voorbeeld van zanger Rob de Nijs die lang verborgen hield dat hij leed aan de ziekte van Parkinson, maar het als een bevrijding ervoer toen hij het uiteindelijk toch bekendmaakte. Zelf ervoer Nauta het ook als bevrijdend toen ze ervoor uitkwam dat ze een liefdesrelatie heeft met een man die ook nog een andere vrouw heeft. Ze maakte een theatercollege waarin ze wetenschappelijk onderzoek over schaamte illustreert met pijnlijke en soms ook hilarische schaamteverhalen van zichzelf en anderen (zie kader).
Voor het uiten van heftige problematiek, zoals ervaringen met seksueel geweld, zijn vaak wel een veilige setting en goede begeleiding nodig. Toen Eve voor de eerste keer wel in therapie vertelde wat haar was overkomen, kwam ze in een dissociatieve toestand terecht die een week aanhield. “Ik heb mezelf daar doorheen gesleept, maar het was beter geweest als ik er goede begeleiding bij had gehad.”
Ideaalbeeld
Ook kan het overwinnen van schaamte gemakkelijk omslaan in schaamteloosheid: influencers die over niks anders kunnen praten dan hun toxische relatie, hun psychische stoornis, hun genderidentiteit of hun mislukte make-up. Op sociale media is exhibitionisme nooit ver weg. Nauta: “En dan zeggen ze dat ze er niet uitzien, maar ondertussen zien ze er nog steeds fantastisch uit. Ook dat kan weer tot schaamte leiden bij mensen die daarnaar kijken.”
Alex (24, student exacte wetenschappen) herkent dat: “Ik ben helemaal gestopt met Instagram omdat ik me er niet beter door ging voelen. Ook al volg je personen die bijvoorbeeld queer zijn, dan is dat wel altijd een esthetische vorm van queer: alternatieve kleding, mooie lichamen, make-up, nagellak. Ook dat laat weer weinig ruimte om er anders uit te zien en toch queer te zijn.” Alex, die zich meestal identificeert als vrouw en soms als non-binair, kan zich in nieuw gezelschap ineens schamen voor het haar op haar benen. “Mijn liefdespartners zijn eraan gewend, zelf vind ik een beetje haar prima, maar als ik dan iemand ontmoet die ik leuk vind, dan voel ik me daar toch ineens ongemakkelijk over en hoop ik dat die het niet ziet.”
Daarnaast schaamt Alex zich soms ook nog steeds voor haar (in haar ogen) brede heupen: “In mijn puberteit was de thigh gap een ding. Influencers lieten zien dat ze zo dun waren dat hun dijen elkaar niet raakten. Dat ideaalbeeld zit nog steeds ergens in me, al weet ik rationeel dat het onzin is en dat het wel of niet hebben van een thigh gap vooral te maken heeft met hoe je bent gebouwd.”
Schaamte wordt kracht
Een gezonde balans tussen schaamte en schaamteloosheid noemt Nauta ‘schaamtevrijheid’: je kwetsbaarheid delen, zonder jezelf te overschreeuwen. In haar werk met groepen zag ze de mooiste gesprekken ontstaan als mensen dat doen. Authentieke gesprekken, die zouden we volgens Nauta meer moeten hebben, ook over seks. Seks is bij uitstek het terrein waarop we ons niet uitspreken, omdat het kwetsbaar is, omdat we denken dat we raar zijn met onze wensen. En hoewel uit onze seksenquête blijkt dat VU-studenten steeds mondiger worden over hun wensen (zie pagina 8), blijkt uit onderzoek van Lehmiller dat vijftig procent van mensen in relaties hun seksuele verlangens niet met hun partner durft te delen. “Het zou goed zijn als we authentieker leren communiceren over seks”, zegt Nauta, “seks is een van de gebieden waar je als volwassene kunt spelen. In bepaalde scenes, zoals de BDSM-scene is die speelsheid normaal. Niet dat we ons allemaal in leer hoeven te hijsen, maar van die vrijheid kunnen we wel wat leren.”
‘Het zou goed zijn als we authentieker leren communiceren over seks’
Als je schaamte omdenkt, wordt het namelijk een krachtbron, stelt Nauta. “Alle emancipatiebewegingen ontstonden uit schaamte die transformeerde in trots. Denk aan Pride, de term zegt het al. Eerst was er schaamte voor queer-zijn, daarna kwam men ermee uit de kast, en nu is er trots. Onder schaamte ligt altijd een verlangen. Angst voor afwijzing kun je bijvoorbeeld ook zien als verlangen naar verbinding. Vervolgens kun je daar iets mee gaan doen en dan wordt het je kracht.”
Schaamte gaat altijd over verwachtingen, van jezelf of van anderen, of over wat je denkt dat anderen van jou verwachten. Anderen niet willen kwetsen speelt daarbij vaak een rol, zoals bij Alex die zich geregeld afvraagt of ze vaak genoeg seks heeft met de partner met wie ze samenwoont, maar het gesprek daarover nog niet is aangegaan. “We hebben niet zo vaak seks met elkaar. Voor mij is dat goed zo. En ondanks dat we open over seks zijn en een open relatie hebben, vraag ik me toch af of het hem zal kwetsen als ik expliciet benoem dat ik niet vaker seks met hem hoef.”
Theatercollege Schaamteloos Schaamtevrij
We moeten het meer over schaamte hebben, vindt psychologiehoogleraar Aukje Nauta.
Haar theatercollege Schaamteloos Schaamtevrij gaat over de kracht van schaamte in leven, werk en liefde.
Voor een speellijst en meer info zie: aukjenauta.nl/theatercollege.