“Marina, ik heb heel goed nieuws. Ik word miljonair.” Als Muna het nieuws vertelt aan de telefoon, is De Regt sceptisch. Haar Jemenitische vriendin heeft al jaren financiële steun nodig voor haar medicijnen en levensonderhoud en vraagt geregeld om geld. Een rechtszaak die ze tien jaar eerder aanspande tegen de Centrale Bank van Jemen, nadat ze gedwongen met pensioen was gestuurd, is gewonnen. Er zou een uitbetaling volgen van zo’n negen miljoen Jemenitische rial, omgerekend ongeveer 35.000 euro.
‘Het was afschuwelijk, zij was totaal afhankelijk van mij geworden.’
De geldbelofte wordt uiteindelijk het einde van de vriendschap. Steeds weer is er een reden voor uitstel van betaling en steeds opnieuw maakt De Regt geld over. Het bedrag loopt op tot meer dan 10.000 euro. Hoe langer ze doorgaat, hoe verder de vriendschap onder druk komt te staan. Tot ze het niet langer kan opbrengen en het contact verbreekt.
Boekpresentatie
In Hoe Muna miljonair werd vertelt VU-antropoloog Marina de Regt het verhaal van haar jarenlange vriendschap met de Jemenitische Muna en de dilemma’s rond geld, loyaliteit en medemenselijkheid. Hun persoonlijke verhaal legt de gevolgen bloot van oorlog, armoede en corruptie in Jemen.
Op 3 november wordt het boek gepresenteerd in de Agorazaal 1, Hoofdgebouw VU, 15.30- 17 uur.
“Het was afschuwelijk”, zegt De Regt, die sinds 2012 als universitair hoofddocent sociale en culturele antropologie verbonden is aan de VU. “Ik had al heel lang het gevoel: dit is niet goed. Zij was totaal afhankelijk van mij geworden en klampte zich vast aan de hoop op die miljoenen. Maar door de corruptie in Jemen bleef het onzeker of ze het geld ooit zou krijgen.”
Aan de praat
Op 2 november 1991 arriveerde De Regt in Jemen, een land dat meerdere keren werd geteisterd door burgeroorlogen en ook nu nog wordt verscheurd door een gewapend conflict. Ze ging er aan de slag als ontwikkelingswerker. Twee jaar later raakte ze op een bruiloft, waar ze verder niemand kende, aan de praat met weduwe Muna. Het klikte. Wat volgt is een jarenlange vriendschap, die ook blijft bestaan als De Regt terug is in Nederland.
Muna is een van de weinige mensen uit Jemen die haar regelmatig belt. Zo blijft De Regt op de hoogte van het dagelijks leven in een land waarover ze als antropoloog schrijft en onderzoek over doet. Andere vrienden houden hun verhalen vaak voor zich. Ze willen haar niet ongerust maken, vertelt ze, en worden bovendien nauwlettend in de gaten gehouden door de Houthi’s, een gewapende beweging die een groot deel van het land bestuurt en al jaren in conflict is met de internationaal erkende regering. Muna, die steeds wanhopiger wordt, vertelt haar wel wat er speelt.
Wat begint met honderd euro per maand, groeit uit tot steeds vaker en meer geld
De vriendschap verandert wanneer Muna vanwege hartproblemen structureel medicijnen nodig heeft. De Regt besluit haar financieel te helpen. Wat begint met honderd euro per maand, groeit uit tot steeds vaker en meer geld. Door de oorlog verliest Muna haar inkomen en wordt haar situatie nijpender.
“Ik heb een beetje een helperscomplex”, zegt De Regt. Ze weet dat haar vriendin het moeilijk heeft en dat ze weinig andere mensen heeft om op terug te vallen. Als ze besluit te stoppen met betalen, weet Muna haar telkens weer over te halen. “Ze zei steeds dat ze niemand anders had dan mij. Dat klopte ook, als ik naar haar familiesituatie keek. Dan liet ik me toch weer overhalen.”
De Regt weet dat de verhouding niet langer gelijkwaardig is, maar vindt het moeilijk om afstand te nemen. “Ik hield van haar. Niet op een romantische manier, maar als vriendin.” Als ze het contact uiteindelijk verbreekt, doet dat dan ook veel pijn.
Oorlog en corruptie
De Regt besluit haar ervaringen op papier te zetten in Hoe Muna miljonair werd. Daarin vertelt ze niet alleen haar persoonlijke verhaal, maar ook dat van een land dat al jaren wordt getroffen door oorlog, armoede en corruptie. Veel Jemenieten verloren hun baan en inkomen. Volgens De Regt is een groot deel van de bevolking afhankelijk van geld uit het buitenland en heeft ongeveer driekwart humanitaire hulp nodig. “Vooral alleenstaande vrouwen hebben het moeilijk in de patriarchale samenleving die Jemen is.”
Of Muna uiteindelijk het geld kreeg waar ze recht op zegt te hebben, geeft De Regt hier niet prijs. “Het antwoord vind je in het boek”, zegt ze met een knipoog.
Medemenselijkheid
Met haar boek hoopt De Regt het gesprek aan te gaan over financiële hulp aan mensen om wie je geeft. Het is volgens haar te gemakkelijk om vanaf de zijlijn te zeggen dat je nooit geld aan individuen moet geven, of dat iemand je oplicht zodra er opnieuw om hulp wordt gevraagd. “Achter de cijfers en geopolitieke verhoudingen gaan mensen schuil met hun eigen verlangens, angsten en manieren om te overleven”, vindt De Regt. “Het allerbelangrijkste is dat we de mensen achter die problemen blijven zien en ons realiseren wat oorlog met mensenlevens doet.”
Dat betekent niet dat De Regt haar vriendin vrijpleit. Ze erkent dat Muna haar soms manipuleerde. “Tegelijkertijd vraag ik mij af wat ik zelf zou hebben gedaan als ik zo wanhopig was geweest. We hebben als Westerse samenleving een verantwoordelijkheid om te helpen, ook omdat we zelf een rol spelen in de wereldproblematiek.”
Geen spijt
Spijt van haar hulp heeft De Regt dan ook niet. Wel had ze eerder grenzen willen stellen. Het schuldgevoel over haar eigen comfortabele leven in Nederland, terwijl haar vriendin nauwelijks kon rondkomen, speelde daarbij een grote rol. “Ik had niet meer aan mezelf moeten denken, maar ik had wel minder ver moeten gaan.” De Regt ondersteunt nog altijd twee vriendinnen in Jemen financieel, maar niet meer op dezelfde structurele manier.
‘Ik had wel minder ver moeten gaan’
De vraag waar helpen ophoudt, beperkt zich niet tot vriendschappen over landsgrenzen heen, zegt de antropoloog. “Ook in Nederland speelt sociale ongelijkheid, en ook hier wordt gemakkelijk geoordeeld over mensen die in armoede leven.”