In september begon ik aan de master privaatrecht. De VU maakte onder meer reclame met het feit dat er veel college wordt gegeven door mensen uit de praktijk. Dat klinkt natuurlijk fantastisch. Maar inmiddels, aangekomen bij blok 4, ben ik erachter gekomen dat deze mensen uit het veld vooral preken voor eigen parochie – soms letterlijk.
Het eerste vak dat ik volgde was internationaal privaatrecht. Naast een aantal zeer capabele docenten gaf ook een advocaat van de Zuidas college. In de eerste les leerde hij ons dat je als advocaat van grote vervuilende bedrijven een zaak vooral zo lang mogelijk moet rekken, totdat de tegenpartij het opgeeft omdat het geld aan die kant simpelweg op is. Met andere woorden: de nieuwe generatie advocaten aan de VU wordt geleerd dat rechtvaardigheid en ethiek ondergeschikt zijn, en dat procederen vooral een kwestie is van traineren tot de ander bezwijkt. Dat werd niet eens problematisch gevonden, maar gepresenteerd als slimme beroepspraktijk.
Mijn laatste vak was religie en recht. Daar kwamen een imam, een rabbijn en iemand van de katholieke kerk lesgeven – allemaal mannen, uiteraard. Volgens de imam is de sharia een soort leidraad voor het leven: ze zou mensen mentaal gezond houden, eigendom regelen en goed zorgen voor het nageslacht. Dat klonk bijna als een neutraal bestuursmodel. Wat volledig ontbrak, was enige reflectie op de keerzijde: geen woord over het feit dat binnen sharia-recht vrouwen structureel ongelijk worden behandeld, dat afvalligheid strafbaar kan zijn, of dat lijfstraffen zoals steniging en amputatie in sommige interpretaties expliciet zijn toegestaan. Ook het feit dat de sharia de scheiding tussen religie en recht afwijst, en daarmee fundamentele rechtsstatelijke beginselen ondermijnt, bleef onbesproken.
De katholieke docent kon ons vervolgens uitgebreid vertellen over de nadelen van presbyteriale en congregationele kerkgenootschappen – lees: de protestantse kerk en nieuwe vormen van geloof. Nadelen van het katholieke organisatiemodel? Die wist hij eigenlijk niet. Volgens hem deed de katholieke kerk het juist uitstekend, omdat ze de paus heeft als lichtend uithangbord, wat zorgt voor herkenbaarheid en eenheid.
Geen woord over hoe de katholieke kerk jarenlang structureel seksueel misbruik in de doofpot stopte door daders intern te berechten en slachtoffers monddood te maken. Dat institutionele falen bleef volledig buiten beeld.
En daarin schuilt het grote probleem van docenten uit de praktijk. Ze missen afstand. Ze zijn niet kritisch op hun eigen positie, belangen of instituties. Ze zijn geen wetenschappers, maar belangenbehartigers, geestelijken of beroepsideologen die hun eigen wereldbeeld komen legitimeren. Ze baseren zich op anekdote in plaats van analyse, op ervaring in plaats van empirisch of normatief onderzoek, en verwarren gezag met gelijk.
Een universiteit zou juist de plek moeten zijn waar machtsstructuren, beroepsethiek en ideologische claims kritisch worden bevraagd. Het is de verantwoordelijkheid van de VU om studenten op te leiden tot kritische juristen die zelfstandig kunnen denken – niet om collegezalen te vullen met ongefilterde lezingen uit het veld.
Hilde Brontsema is masterstudent privaatrecht; werkte bij Milieudefensie aan rechtszaken tegen Shell en gaat vanaf 1 augustus aan de slag als sociaal advocaat bij Van Doorn c.s.