Op 12 november publiceerde Advalvas een opiniestuk van emeritus hoogleraar Hans Radder over het Nederlandse open access-beleid. Hij uit daarin terechte zorgen over de negatieve gevolgen voor minder welvarende wetenschappers en landen. Deze zorgen worden breed gedeeld, ook door NWO. Toch schetst Radder hier en daar een te eenvoudige weergave van de werkelijkheid en laat hij belangrijke ontwikkelingen ongenoemd, die juist oplossingen kunnen bieden. Ik licht graag toe hoe ook NWO bijdraagt aan een eerlijker open access-beleid in de nabije toekomst in Nederland, en hopelijk ver daarbuiten.
Sinds 2015 verplicht NWO dat publicaties uit NWO-financiering onmiddellijk open access beschikbaar zijn. In 2021 is dit aangescherpt met de Plan S-richtlijnen, die door 28 nationale en charitatieve onderzoeksfinanciers zijn onderschreven en waarmee publicaties nóg opener en vrijer herbruikbaar moeten zijn. Inmiddels is circa 95% van de NWO-publicaties open toegankelijk, blijkt uit de monitor van 2023.
Er is een maar: het merendeel verschijnt nog steeds bij commerciële uitgevers volgens het pay-to-publish-model. Daarbij betalen auteurs hoge kosten. Dit leidt wereldwijd tot kritiek: het vergroot de ongelijkheid en kan dubieuze publicatiepraktijken stimuleren. NWO deelt deze zorgen.
Alternatieven bestaan, en NWO staat deze ook toe. Een voorbeeld is diamond open access, waarbij publicaties gratis zijn voor zowel lezers als auteurs. Ook de groene route – publicaties via institutionele repositories – biedt een oplossing en is in Nederland zeer effectief ingeregeld. Alle Nederlandse universiteiten hebben beleid om deze groene route te faciliteren, zodat de resterende publicaties die niet toegankelijk zijn, alsnog open beschikbaar komen. Maar deze alternatieven noemt Radder niet.
NWO ondersteunt al langere tijd diverse diamond-initiatieven, waaronder het nationale platform openjournals.nl, PKP (ontwikkelaar van Open Journal Systems waar inmiddels meer dan 50.000 tijdschriften gebruik van maken) en uitgevers als Open Library of Humanities en SciPost. Daarnaast werken Universiteiten van Nederland (UNL) en de Universiteitsbibliotheken & Nationale Bibliotheek (UKB) sinds 2024 samen aan een gecoördineerde aanpak om diamond open access structureel te versterken aan de instellingen.
Maar daarmee is het probleem nog niet opgelost: het publicatiesysteem hangt nauw samen met erkennings- en waarderingsmechanismen. Publiceren in toptijdschriften zoals Nature of The Lancet geldt in veel vakgebieden nog steeds als het hoogst haalbare, terwijl deze tijdschriften gesloten zijn en open access-opties tegen extreem hoge kosten aanbieden (Nature bijna € 11.000,-). Radder stelt dat missies en ethische codes van universiteiten vaak vol mooie principes staan, maar impliceert dat daar te weinig mee gebeurt. Maar ook onderzoekers spelen hier een sleutelrol door zelf invulling te geven aan waar ze publiceren. Dat vraagt om het inbouwen van zekerheden voor de onderzoekers. Hieraan wordt geleidelijk invulling gegeven door bijvoorbeeld het landelijke programma Erkennen en Waarderen en bij NWO met de invoering van het evidence-based cv.