De gereformeerde VU zette zich in de jaren ’70 in voor een katholieke bisschop uit Brazilië, Dom Hélder Câmara (1909-1999). De VU bepleitte zijn zaak bij de paus, droeg hem voor voor de Nobelprijs voor de Vrede, gaf hem een eredoctoraat en het college van decanen hield een inzamelingsactie ten bate van Hélder Câmara’s werk. Hij was een visionair denker die door de VU terecht werd geëerd. Zijn uitdagende visie op de mens, de maatschappij, de kerk en vooral ook de universiteit kan ook in 2025 nog inspireren. De verjaardag van zijn erepromotie, op 20 oktober, is een goede gelegenheid om hier aandacht aan te geven.
Rode bisschop
Eerst in het kort: wie was deze Dom Hélder Câmara? Geboren in 1909 in Brazilië (Fortaleza) werd hij al jong priester en bisschop, eerst in Rio de Janeiro en vervolgens in het bisdom Olinda en Recife. In deze rol werd hij in de jaren ’60 en ’70 bekend vanwege zijn uitgesproken mening over rechtvaardigheid in de samenleving en menselijke waarde en waardigheid.
Hiermee kwam hij lijnrecht tegenover de militaire dictatuur van Brazilië te staan en kreeg hij ook kerkelijk veel weerstand. Was zijn inzet niet veel te werelds en te weinig spiritueel? Zijn antwoord hierop is veelzeggend: ‘ik ben geen pastor van zielen, maar van mensen. Het gaat niet alleen om geestelijke, maar ook om sociale en politieke waarden.’
Religie was voor hem zo een zaak van de hele mens en niet alleen van mooie spirituele gevoelens. Het leverde hem de bijnaam op ‘rode bisschop’. Daar zei hij zelf over: ‘Wanneer ik voedsel geef aan de armen, noemen ze me een heilige. Wanneer ik vraag waarom de armen geen voedsel hebben, noemen ze me een communist.’
Rechtvaardige samenleving
In Hélder Câmara’s visie gaat het in de kern om een rechtvaardige samenleving. Onderwijs speelt daarbij een centrale rol. Erepromotor Johan van Hulst benoemde dit ook: ‘Hij heeft gezien dat onderwijs en opvoeding de hefbomen waren om zijn volk te bevrijden.’ En inderdaad: Hélder Câmara zag in onderwijs een manier om mensen te laten zien dat ze waarde hadden en recht hadden op een waardig leven. Door onderwijs krijg je inzicht in onrecht, kun je werken aan rechtvaardigheid die op zijn beurt weer de basis van vrede is.
Tegen studenten van de VU zei hij het zo: “Hier ligt voor jullie een taak. Het grote probleem is dat van de rechtvaardigheid, maar ik besef dat om een rechtvaardige wereld te krijgen, gigantische economische problemen moeten worden opgelost.” Over dit laatste ging hij dan verder: “De universiteiten met hun intellectuele capaciteiten zullen de oplossing moeten aandragen. Zij kunnen zorgen voor een industrie van de vrede.”
Onderwijs en de universiteit hebben zo een doel: werken aan een rechtvaardige en daarom vreedzame samenleving. Universiteiten zijn dus niet neutraal en kunnen zich ook niet onthouden van oordelen: het gaat er juist om dat ze ogen openen voor onrecht en actief bijdragen aan rechtvaardigheid in de wereld.
Positie kiezen
Voor de VU in 2025, vijftig jaar nadat ze Dom Hélder Câmara eerde, is dat een serieuze uitdaging. Want het ontmaskert al te vrijblijvende academische vrijheid of zoiets als neutraliteit als te weinig, als achterblijven bij de roeping van de universiteit. Universiteiten zijn er immers niet alleen om voor mooie ideeën zorg te dragen, maar ook om bij te dragen aan het welzijn van mensen van vlees en bloed. Net zoals Hélder Câmara zich niet zag als een hoeder van zieltjes maar als een herder van echte mensen in een echte maatschappij.
Dat vraagt erom positie te kiezen, dat vraagt erom je uit te spreken, ook als instelling, en van een vrijplaats voor ideeën te worden tot een baken van gerechtigheid. Want, zoals Hélder Câmara in 1975 benadrukte: “Alleen in een rechtvaardige wereld is vrede mogelijk.”
Peter-Ben Smit is hoogleraar contextuele bijbelinterpretatie aan de VU.