Op 11 december verklaarde Navo-secretaris-generaal Rutte tijdens een toespraak in Berlijn: ‘Wij zijn het volgende doelwit van Rusland – en we lopen al gevaar’, en ‘we moeten voorbereid zijn op een oorlog van een omvang die onze grootouders en overgrootouders hebben meegemaakt.’ Deze woorden, gericht tot een Europees publiek, sluiten aan bij de dagelijkse stroom van nieuwsberichten over oorlog en herbewapening die de Nederlandse media al maandenlang verspreiden. Een paar willekeurige voorbeelden: de ongeïdentificeerde of neergeschoten drones die boven vliegvelden in Nederland en andere Europese landen vliegen, de zeventienjarige jongens die zijn gearresteerd op beschuldiging van Russische spionage, het besluit van de regering om een kazerne voor 7000 militairen te bouwen in Zeewolde, de militaire oefeningen die studenten kunnen volgen in ruil voor studiepunten, de voorrang die militaire treinen op het spoorwegnet krijgen in geval van nood, het plan om de luchthaven van Lelystad geleidelijk om te vormen tot een militaire basis voor de F35, het voorstel om de dienstplicht opnieuw in te voeren, de noodzaak om de militaire uitgaven te verhogen, enz. Er gaat geen dag voorbij of de nationale televisiezenders tonen een toespraak van de minister of staatssecretaris van Defensie, militaire manoeuvres, camouflage-uniformen, rupsvoertuigen en gevechtsvliegtuigen. Onze zeventienjarige zoon heeft al twee brieven van het ministerie van Defensie ontvangen waarin hij wordt gewaarschuwd voor een op handen zijnde Russische invasie. Hij wordt uitgenodigd zich als vrijwilliger bij het nationale leger aan te melden en alvast een vragenlijst in te vullen om te bepalen welk korps het meest geschikt voor hem is.
Oprukkende oorlogspropaganda
We willen hier niet ingaan op de vraag of Rusland vóór 2029 een aanval op de Navo zal uitvoeren, zoals voorspeld in het Duitse strategische plan Oplan Deu. Het gaat ons om de stijl van de oorlogszuchtige propaganda van de Nederlandse regering, die we analyseren aan de hand van de brochure ‘Bereid je voor op een noodsituatie’.
Afgelopen november heeft het ministerie van Justitie en Veiligheid bij alle huishoudens in Nederland een brochure bezorgd. Daarin wordt aan de burgers uitgelegd hoe ze zich op een noodsituatie kunnen voorbereiden en wat ze tijdens een acute crisis moeten doen. De titel en de inleiding van de folder suggereren dat het gaat om instructies in geval van een nationale ramp als gevolg van verschillende oorzaken: ‘Denk aan grote stroomstoring, digitale aanval of een overstroming door heel veel regen.’ De brochure legt uit dat je in zo’n geval 72 uur moet weten te overleven zonder water, stroom of internet. Maar bij nadere bestudering blijken de instructies vooral onderdeel van een steeds verder oprukkende oorlogspropaganda.
Dreigende oorlog
Verder toont de brochure dat het ministerie mogelijke gevaren voor onze veiligheid vooral ziet in de vorm van een dreigende oorlog. Het is duidelijk dat het gevaar hoofdzakelijk een hybride aanval op ons land betreft. Tegen de achtergrond van een kaart van Nederland zien wij een traditioneel gezin: vader, moeder, twee kinderen. Ze omhelzen elkaar beschermend terwijl van alle kanten dreigingen op de loer liggen. Rechts worden tanks op rails vervoerd. Het lijkt erop dat ze het land verlaten om de oostgrenzen van Europa te beschermen, maar het kan ook zijn dat ze Nederland binnenvallen. Boven- en onderaan zijn een telefoon en een computer afgebeeld, die buiten werking zijn. Vanuit zee komt een tsunami – de enige natuurramp op de afbeelding – die doet denken aan de Watersnoodramp van 1953, die meer dan 1800 slachtoffers eiste en die nog steeds in het nationale geheugen is verankerd.
Wet Bescherming Bevolking
De brochure wil enerzijds geruststellen en anderzijds waarschuwen. Wortel en stok worden afgewisseld: ‘De kans op een noodsituatie of oorlog wordt groter. In Nederland leven we in vrijheid en veiligheid. Maar op verschillende plekken in de wereld is het onveilig. Ook dichtbij, denk aan de oorlog in Oekraïne’ (p. 3). Dit is niet de eerste keer dat de regering het initiatief neemt om haar burgers op rampen voor te bereiden. Tijdens de Koude Oorlog zorgde de Wet Bescherming Bevolking (1952) voor een aantal maatregelen die de bevolking in geval van een nucleaire oorlog moest beschermen. Met het oog daarop werden toen onder andere een burgernoodwacht en een waarschuwingssysteem ingevoerd. Ook werden geheime atoomschuilkelders voor ambtenaren gebouwd. Aan het einde van de jaren vijftig en het begin van de jaren zestig, toen het risico op een nucleaire oorlog tijdens de Cuba-crisis bijzonder groot was, verspreidde het ministerie van Binnenlandse Zaken onder de hele bevolking een boekje met de titel ‘Advies voor de bescherming van uw gezin en uzelf’. Afgezien van het vervangen van de beleefdheidsvorm ‘u’ door het meer vertrouwelijke ‘jij’, is de gelijkenis tussen de brochure uit de jaren zestig en de huidige brochure opvallend. In de brochure uit 2025 staat op p. 5: ‘Ondanks dat Nederland er alles aan doet om oorlog te voorkomen, kan ons land hier toch bij betrokken raken’. In de brochure uit 1961 lezen we op p. 3: ‘Wanneer het ondanks alle pogingen om een oorlog af te wenden toch zover zou komen …’. De Wet Bescherming Bevolking werd overigens in 1984 opgeheven. Er was weinig animo voor en de maatregelen zouden ook niet effectief zijn in geval van een kernoorlog. Zo bleek het aantal schuilkelders te gering en werden ze niet onderhouden.
Burgers laten wennen aan het idee van oorlog
Politici, journalisten en strategen weten heel goed dat het hoogst onwaarschijnlijk is dat er ooit Russische tanks op de Dam zullen staan. Het is niet de bedoeling om de bevolking te leren hoe ze 72 uur een Russische aanval kunnen overleven, ook omdat bij een kernoorlog de brochure uit 1961 nuttiger zou zijn dan die uit 2025. Deze hele propagandamachine heeft in feite een ‘pedagogisch’ doel: de burgers laten wennen aan het idee van oorlog. Op die manier accepteren ze makkelijker politieke beslissingen over het onwaarschijnlijke geval van een oorlog op Nederlands grondgebied, en leggen ze zich erbij neer dat er geen beslissingen worden genomen over andere, meer concrete noodsituaties.
Klimaatcrisis is grotere en urgentere bedreiging
Op de Navo-top in juni in Den Haag hebben de leden unaniem gestemd voor het verhogen van de defensie-uitgaven naar vijf procent van het bruto binnenlands product. Men was het snel eens over de noodzaak van deze immense investering. Zo makkelijk gaat dat niet bij maatregelen tegen de klimaatcrisis, die een veel grotere en urgentere bedreiging vormt. Integendeel, de Green Deal wordt steeds verder uitgekleed, terwijl een gezond klimaat een voorwaarde is voor de veiligheid van de hele wereld. De klimaatcrisis is nauw verbonden met de gezondheidscrisis. Om een voorbeeld te noemen: volgens het Europees Milieuagentschap waren er in 2022 in Europa 239.000 vroegtijdige sterfgevallen als gevolg van fijnstof, de meest dodelijke vorm van luchtverontreiniging. In Nederland zou het om 12.000 doden gaan. Is dat soms geen noodsituatie?
Beste mensen,
Hartelijk dank voor dit heldere stuk!
Graag maak ik jullie attent op een initiatief van docenten, een open brief ‘onderwijs als voorbereiding op vrede’, die gedeeld en ondertekend mag worden via:
https://zwemnietindeoorlogsfuik.nl/
Wij zijn een groep docenten verbonden aan de Nieuwe Vredesbeweging.
educatie@nieuwevredesbeweging.nl
Hartelijke groet,
Bart Keer