Het doel van het centrum is om samenwerking te stimuleren van onderzoekers met defensie en de defensie-industrie; en daarnaast het bundelen van onderzoek aan de VU op het gebied van defensie en weerbaarheid. Aan het centrum is zeker ook ruimte voor kritische geluiden, benadrukt Wolfgang Wagner, hoogleraar internationale veiligheid tijdens de discussie in debatcentrum 3D.
Verdere militarisering
Het is niet te ontkennen dat er de afgelopen jaren een forse verschuiving heeft plaatsgevonden in de publieke opinie over defensie. Het nieuwe onderzoekscentrum maakt deel uit van deze verschuiving. “Na een lange periode van demilitarisering zien we nu een verdere militarisering van de maatschappij. Zeker na de Russische aanval op de Oekraïne in 2022, is de steun om weer meer gericht te zijn op territoriale verdediging flink toegenomen”, zegt Wagner, “de VU staat niet los van deze maatschappelijke ontwikkeling.”
Yarin Eski, associate professor openbaar bestuur en als onderzoeker verbonden aan het centrum, voegt toe dat samenwerkingen met militaire organisaties ook een kans is om ze kritisch te volgen.
Geen wapens maken
Het nieuwe centrum krijgt geen directe steun van het ministerie van Defensie. Het enige vaste staflid is een directeur voor twee dagen per week, Marie-Anne van Reijen. Alle onderzoekers werken op projectbasis. “En we maken geen wapens”, benadrukt Van Reijen. “Het centrum is opgezet om onderzoekers met elkaar in contact te brengen en met andere partijen zoals het ministerie van Defensie. Een eerste stap is om uit te zoeken welke VU-wetenschappers al onderzoek doen op dit gebied of al samenwerken met partijen als het leger.”
Voor toekomstige onderzoeksprojecten gelden dezelfde regels als voor andere derde-geldstroomonderzoek: VU-wetenschappers blijven onafhankelijk en andere partijen hebben geen stem in de onderzoeksuitkomsten. Ondanks deze geruststellingen blijft het publiek, dat vooral uit studenten bestaat, bezorgd. Wat als de militaire bedrijven waarmee we gaan samenwerken banden heeft met Israël? Wat als we gaan samenwerken met bedrijven die ook wapens exporteren? Wat als onze kennis door dictatoriale regimes wordt gebruikt om hun macht te vergroten en andere partijen te onderdrukken?
Oorlogszuchtig
Hoewel de drie panelleden hun best deden om deze vragen te beantwoorden, bleef het publiek sceptisch. Universiteiten moeten uit de buurt blijven van onderzoek voor defensie, was de algemene opvatting. Wagner wees erop dat die houding consequenties heeft: “In Nederland is de afstand tussen het leger en de samenleving vrij groot. Er zijn landen waar er veel minder afstand is, zoals Finland en Zwitserland, waar een grote groep reservisten een wapen thuis heeft en elk moment kan worden opgeroepen om hun land te verdedigen. Persoonlijk ben ik er niet van overtuigd dat het eerste model het beste is.”
Een student noemde de statements die de panelleden maakten ‘oorlogszuchtig’ en ‘hypocriet’. “De defensie-industrie doet er alles aan om ons te doen geloven dat we meer wapens nodig hebben om de vrede te behouden. De VU doet nu mee in die retoriek”, stelde ze.
Aan het eind van de discussie waren de verschillende standpunten niet dichter bij elkaar gekomen, maar de kritische opmerkingen waren in elk geval gehoord door het panel.