De Vrije Schrijver van de VU gaat elk jaar op huisbezoek bij vier collega-auteurs. Thomas Heerma van Voss ging deze winter met zijn studenten naar Marijke Schermer, Maartje Wortel, Adriaan van Dis en Jori Stam. Reden voor Ad Valvas om naar Rotterdam te gaan voor een interview met de jongste van deze vier.
Literair werk
Jori Stam debuteerde in 2015 met de verhalenbundel Een volstrekt nutteloos mens, die een eervolle vermelding kreeg van de J.M.A. Biesheuvelprijs. In 2019 verscheen zijn debuutroman Oregon. Vorig jaar verscheen De verdwijning van Sieger Somerman. Zijn werk verschijnt in literaire tijdschriften als Hollands Maandblad en De Revisor.
Als tool kan AI in potentie het leven makkelijker maken, zegt auteur Jori Stam (38). “Bijvoorbeeld voor vertalingen, het samenvatten van grote stukken tekst, of zoeken naar de meest voorkomende woordherhalingen in een manuscript. Het is een soort assistent die één keer over je schouders meekijkt en daarna vervelende taakjes overneemt. Maar het is ook gevaarlijk: niet goed gereguleerd en vaak onbetrouwbaar.”
Toen Stam laatst probeerde om een audiobestand van een interview te transcriberen in ChatGPT, kwam hij erachter dat het vol zat met quotes die helemaal niet in het gesprek voorkwamen. “Hallucinaties. ChatGPT vindt een antwoord altijd beter dan geen antwoord. Dus krijg je verzonnen quotes. Dat is gevaarlijk. Vooral omdat veel mensen de output snel als waar overnemen. Even aan chat vragen, hoor ik steeds vaker in mijn omgeving. Maar het blijft een taalmodel – het berekent op basis van enorme hoeveelheden tekst welk woord het meest waarschijnlijk volgt. Het begrijpt niet als een mens, maar herkent patronen en statistische verbanden. Er zit geen bewustzijn, intentie of eigen wil achter. Dat wordt slim verborgen door een lekker vet aangezette empathische en menselijke toon, waardoor het vaak meegaand is en mensen snel bevestigt. En dat is ook weer problematisch als mensen het als een soort psycholoog gebruiken: je krijgt eerder begrip en gelijk dan echte tegenspraak of klinisch oordeel. Dat deze tool gratis is, voor iedereen én zo ongeveer alles kan maken, is echt ongelooflijk – vooral als je het hebt over het maken van video’s en foto’s.”
Deepfakes
Die fascinatie leidde ertoe dat AI een grote rol speelt in zijn nieuwste roman: De verdwijning van Sieger Somerman. Het is alweer vijf jaar geleden dat hij hieraan begon; toen dacht hij dat deepfakes een groot ding zouden worden. “Die opkomst van nepbeelden. Wat gebeurt er met de waarheid? De video van je geliefde of partner waar een misdaad wordt begaan of vreemd wordt gegaan; alles in super HD, en helemaal geloofwaardig, van verschillende kanten gefilmd. En vervolgens ontkent de betreffende persoon dit: Ik heb dat niet gedaan.”
Vroeger was een beeld de waarheid. Je kon dingen niet vervalsen, beeld was het ultieme bewijs. Veel eerder dan hij dacht is Stam beland in een tijdperk waarin hij zich elke dag afvraagt: is dit echt of niet? “Op Instagram, op filmpjes, op het account van Jort Kelder, ga zo maar door. Het gaat de verkeerde kant op.”
Hij vindt het heel beangstigend. Wat is waarheid als iedereen zijn eigen waarheid kan maken? Dat is dan ook het thema van zijn nieuwste boek. Hoofdpersonage Ema Somerman leidt een organisatie die deepfakes bestrijdt. In een wereld vol digitale manipulatie heeft ze carrière gemaakt in het onderscheiden van wat wel en niet echt is. Kan een objectieve werkelijkheid bestaan als iedereen zijn eigen versie ervan kan maken? En als de waarheid beschermd wordt, wie controleert dan de waakhonden?
Uit je onderbewustzijn
Het is een heel spannende roman, die ook goed ontvangen is. “Daar ben ik ontzettend blij om. Ik zou het vervelend hebben gevonden om na al dat werk niet besproken te worden.” Al schrijft hij in eerste plaats voor zichzelf. “Ik vind het gewoon fijn om iets te verzinnen. Dat het er een paar jaar geleden niet was, en er nu een boek op tafel ligt. Dat geeft me een voldaan gevoel. Ook omdat het me gelukt is, want ik heb vaak bijna de handdoek in de ring gegooid omdat ik zo knel zat met de plot. In mijn hoofd zat lange tijd een groot complot zoals The Circle van Dave Eggers, maar gaandeweg ging het meer over relaties tot vader en moeder. Het is zo wonderlijk dat je begint en schrijft, overwegingen, keuzes, scènes maakt en dat er ook een onderstroom is van kleine dingen uit je onderbewustzijn die eroverheen worden gesprenkeld, zonder dat je het zelf doorhebt.”
Alleen maar gedichten
Als Stam miljonair was, zou hij alleen maar gedichten schrijven. “Dat is het leukste wat er is. Ik hou zo ontzettend van goede poëzie – van een nieuw, onverwacht beeld dat kan ontroeren. Woorden maken ons mens. Dat wij nu met elkaar kunnen praten, en dat je je emoties kunt uiten, dat je kan nadenken over iets en dat kan opschrijven, dat iemand anders dat leest en kan begrijpen wat je bedoelt. En als die niet snapt wat je bedoelt, dat je dan andere woorden vindt.
“Je zoekt als schrijver soms lang naar de juiste metafoor, omdat een beeld méér oproept dan de woorden zelf. Je doet dagen over duizend pagina’s lezen, betekenis ervan ontstaat door aandacht, ervaring en context. Een taalmodel doet iets fundamenteel anders. Het kan diezelfde duizend pagina’s in één keer scannen en uitleggen wat er staat, zonder te weten wat er staat. Taal is daar geen drager van betekenis, maar een systeem van patronen, regels en afspraken. En juist dat is zo vreemd: dat taal ook blijkt te functioneren als code. Een code die, technisch althans, gekraakt lijkt te zijn.”