Voor de lezers die het niet kennen, wat is de Hoe?Zo! Show?
“Het is een interactieve theatershow voor kinderen waarin wetenschappers vragen uit het publiek beantwoorden. Elk jaar leiden we promovendi op in wetenschapscommunicatie. In een tweedaagse training leren ze hoe ze aansluiten bij kinderen, hoe ze informatie overbrengen op een manier die begrijpelijk is maar wel klopt, en hoe ze nieuwsgierigheid vasthouden. Daarna gaan ze het podium op.
We proberen naar plekken in het land te gaan waar geen universiteit is, juist om kinderen te bereiken die daar normaal niet mee in aanraking komen. De kinderen mogen overal vragen over stellen. Onlangs vroeg iemand: ‘Bestaat geluk?’ Of: ‘Waarom heeft een giraf zo’n lange nek?’ en ‘Hoe werkt een verbrandingsmotor?’
Meestal staan er vier promovendi op het podium, uit allerlei vakgebieden, van pedagogiek tot technische wiskunde. Ze mogen heel kort het antwoord opzoeken op internet en beelden het daarna uit op het podium. Er zit ook een spelelement in: in twee blokken van tien minuten worden zes vragen gesteld, en ze moeten er minimaal vijf goed uitleggen en uitbeelden, anders volgt een dansje. Dat is natuurlijk spannend. Elke show is anders en er is veel interactie met het publiek. We doen ongeveer twintig shows per jaar.”
Waarom moest er naast de show ook een boek komen?
“Drie jaar geleden dachten we: we hebben zoveel leuke vragen in die shows gekregen, daar moeten we meer mee doen. Omdat er op het podium maar beperkte tijd is om de antwoorden te bespreken, kun je niet de diepte ingaan – het gaat bij de shows vooral om nieuwsgierigheid en verwondering. In ons boek wilden we die diepte juist wel opzoeken. We geven antwoorden op de vragen, maar we laten vooral zien wat voor soort onderzoeksmethoden je in de wetenschap kunt gebruiken. Wat is de rol van onzekerheid en twijfel? Hoe stel je een goede onderzoeksvraag? En hoe pas je je conclusies aan als je nieuw bewijs vindt?”
Zijn kinderen niet te jong voor wetenschapscommunicatie?
“Mijn visie is dat kinderen nooit te jong zijn om iets op over te brengen, maar je moet wel aansluiten bij het niveau van het kind. Het is belangrijk om stap voor stap te werken en elke stap in het proces expliciet te maken. Dan neem je kinderen echt mee en begrijpen ze veel meer dan we soms denken.
Daarom hebben we ook een lespakket gemaakt, waarin kinderen kennismaken met de wetenschappelijke cyclus. Het is de afgelopen vijf jaar door zo’n 20.000 kinderen gevolgd. In de eerste les leren ze hoe ze een goede vraag stellen en in een volgende les hoe je een experiment opzet.
We zijn het lespakket uitgebreid aan het evalueren. De eerste resultaten lijken erop te wijzen dat kinderen echt anders over wetenschap gaan denken: ze zien het veel meer als een proces en veel minder als witte jassen en ontploffingen. Je kunt kinderen absoluut al onderzoekend leren denken. Ze zijn waanzinnig nieuwsgierig en altijd overal mee bezig, en dat is ook onderzoeken. Daar hoef je alleen nog maar bij aan te sluiten. Ik denk dat het juist een heel mooie doelgroep is.”
Hoe zorg je ervoor dat een boek interessant blijft voor kinderen?
“Het is met veel energie geschreven. En ik vind het er mooi uitzien, met een hoop illustraties en korte weetjes. Daarmee is het een prettig boek om te lezen. En we hebben tijdens het schrijven steeds feedback opgehaald bij kinderen. Dat is een van de redenen dat we drie jaar aan het boek hebben gewerkt.”
Voor welke leeftijd is het boek geschreven?
“Het boek is gericht op nieuwsgierige kinderen vanaf tien jaar, maar de complexiteit van de vragen bouwt op. Een van de eerste vragen is bijvoorbeeld: waarom verdrinken vissen niet? Dat is vrij tastbaar, want een vis kun je zien, kieuwen kun je zien, en het antwoord zit in één concept: een vis heeft kieuwen.
De laatste vragen in het boek gaan over dingen die de mens zelf heeft geconstrueerd. Waarom doen mensen dingen die niet mogen? Of: hoe is geld ontstaan? Dat zijn heel andere concepten, waarvoor je meer denkstappen nodig hebt.
Kinderen van tien kunnen dus goed starten met het boek, maar het is ook heel geschikt om samen met een ouder nog eens door te spreken. Ik hoop dat het een boek is dat je krijgt als je tien bent en dat je helemaal stukleest. Als je dan wat ouder bent, lees je het misschien nog een keer, en dan vallen er weer dingen op hun plek.”
Jullie hebben inmiddels honderden vragen van kinderen gekregen. Wat vond jij de leukste?
“De vraag of blinde mensen kunnen zien in hun dromen vond ik heel leuk, want dat raakt aan mijn vakgebied. Samen met een oud-studiegenoot ben ik helemaal in die vraag gedoken, hij staat ook in het boek. We laten daarin zien dat je ogen het licht opvangen en je hersenen vervolgens het beeld construeren. Zien is dus een samenspel tussen je ogen en je hersenen. Mensen die blind geboren zijn, dromen. Ze zien alleen niets: ze ruiken, voelen en horen. Als je op latere leeftijd blind geworden bent, hebben je hersenen geleerd om beelden te construeren en droom je dus ook visueel.”
Wat hopen jullie – naast leesplezier – met het boek te bereiken?
“Ik hoop dat kinderen leren dat er informatie is met verschillende betrouwbaarheid. Vroeger ging je naar de bibliotheek en pakte je een boek waar een redacteur naar had gekeken en waar mensen goed over hadden nagedacht. Nu kan iedereen een bericht op internet zetten, en dat hoeft niet waar te zijn.
Het is belangrijk dat kinderen begrijpen waarom de wetenschappelijke methode zo betrouwbaar is. Wetenschap is niet hetzelfde als de waarheid, maar wel de beste verklaring die we hebben voor alle informatie die we verzameld hebben.
Conclusies kunnen veranderen, en dat is verwarrend, ook voor volwassenen. Denk aan corona: eerst bleek uit onderzoek dat mondkapjes goed werkten, en weken later liet nieuw onderzoek zien dat dat in bepaalde situaties minder zo was. Als je begrijpt hoe onderzoek werkt en hoe je omgaat met onzekerheid, heb je daar meer begrip voor en krijg je hopelijk ook meer vertrouwen in de wetenschap.”
Op zondag 25 oktober werd het boek officieel gelanceerd tijdens een Hoe?Zo! Show in TivoliVredenburg, waar 450 kinderen en ouders op afkwamen. Het is verkrijgbaar in de boekhandel en online. De opbrengst komt ten goede aan het Hoe?Zo! Show-project.