Onafhankelijke journalistiek over de Vrije Universiteit Amsterdam | Sinds 1953
19 november 2026

Opnieuw minder internationale studenten naar de VS

De regering-Trump oefent zware druk uit op hoger onderwijs en onderzoek. Wetenschappers in de Verenigde Staten moeten zich aan strenge richtlijnen houden en docenten mogen niet vrijuit lesgeven.

Het land is dus een stuk minder aantrekkelijk voor buitenlandse studenten. Sommigen mogen niet eens het land in. De internationale instroom in het hoger onderwijs daalde dit collegejaar met 15 procent, schrijft The New York Times.

De krant baseert zich op nieuwe data van het Amerikaanse Instituut voor Internationale Educatie (IIE). Die komen uit een enquête onder ruim achthonderd onderwijsinstellingen. De instellingen zagen de instroom van internationale studenten vorig collegejaar ook al met 17 procent afnemen.

Buitenlandse studenten blijven vooral weg door het ingewikkelde visumaanvraagproces, denken de onderwijsinstellingen. Daarnaast zouden de reisbeperkingen en de hoge studeerkosten een rol spelen.

Nederlandse studenten

Ook studenten uit Nederland kiezen minder vaak voor een studie in de Verenigde Staten. Vorig jaar daalde het aantal Nederlandse studenten dat naar de VS vertrok met ruim zes procent. Toch blijft de Verenigde Staten een populaire bestemming: ruim een miljoen buitenlandse studenten studeerden er het afgelopen collegejaar. Maar ook het totale aantal internationals daalde dit jaar met zo’n negen procent.

Ommezwaai

Inmiddels is er een politieke ommezwaai in de Verenigde Staten. Bij de zogeheten ‘midterms’ boekten de Democraten een grote verkiezingswinst. Met een meerderheid in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden kunnen zij het Trump moeilijker maken om nieuwe wetgeving door te voeren. Toch zal de strijd van de president tegen universiteiten niet ineens tot een einde komen. Trump heeft nog altijd veel macht en kan zijn beleid op andere manieren voortzetten. Voor internationale studenten blijft de situatie dus nog onzeker.

Vrouwen presteren beter in het onderwijs, maar krijgen minder vaak vwo-advies

Iedere twee jaar doet het CBS onderzoek naar de positie van mannen en vrouwen in Nederland, in opdracht van het ministerie. De nieuwe Emancipatiemonitor is afgelopen vrijdag naar de Tweede Kamer verstuurd.

Vrouwen presteren nog altijd goed in het onderwijs, blijkt uit de monitor. Ze doen iets vaker havo of vwo en stromen ook vaker door naar het hoger onderwijs dan mannen. Dat is al jaren het geval.

© HOP, Bron: CBS.

Bovendien studeren vrouwen sneller af. Zo heeft 63 procent van de vrouwen aan de universiteiten binnen zeven jaar een masterdiploma, tegenover 51 procent van de mannen. In het hbo heeft ruim 61 procent van de vrouwen na zes jaar een hbo-bachelor of -master, tegenover een kleine 47 procent van de mannen. Mannen verlaten daarnaast vaker het onderwijs zonder een diploma.

Toch krijgen meiden op de basisschool gemiddeld een iets lager advies, staat in de nieuwe monitor. Ruim 51 procent van de jongens op de basisschool kreeg in 2024/2025 een havo- of vwo-schooladvies, tegenover bijna 48 procent van de meiden. Zes jaar geleden was dat verschil er niet.

Bètastudies

Uit de nieuwe monitor blijkt verder dat het aandeel vrouwen in de bètastudies toeneemt. Zo was tien jaar geleden slechts 10 procent van de informaticastudenten in het hoger onderwijs een vrouw. Het afgelopen collegejaar was dat 21 procent. Bij ‘techniek, industrie en bouwkunde’ steeg het aandeel van 24 naar 29 procent.

Ik zou mezelf aanrijden

Als het had gekund, had ik mezelf al meermaals aangereden. Niet expres hoor. Er is meer om voor te leven dan een column in Ad Valvas.

Maar per ongeluk zou ik een kopie van mezelf zomaar eens om de motorkap kunnen vouwen. Dat zit als volgt (en mama, mocht je meelezen: sla de rest van deze alinea even over). Als ik op de fiets zit, beschouw ik rode verkeerslichten als een vrijblijvend advies. Ik werp een snelle blik naar links, rechts en over mijn schouder. En dan bepaal ik zelf of ik mag oversteken, ja of nee. Vaak is het ja.

Stel nou dat ik mijn vaders auto heb geleend (papa, nu is het jouw beurt om een alineaatje te skippen). Dan rijd ik natuurlijk niet door rood, maar zodra het licht groen wordt, druk ik het gaspedaal wel meteen diep in. En dan ga ik er dus blind van uit dat alle fietsers en voetgangers netjes wachten voor rood.

Kortom: ik zou mezelf hoogstwaarschijnlijk het ziekenhuis in rijden. Je zou me een vleesgeworden verkeersinfarct kunnen noemen. En als ik om me heen kijk, krijg ik het idee dat ik niet de enige ben die regelmatig zijn eigen verkeersregels hanteert in deze laatmoderne samenleving.

Het onhandige is dat we nooit echt stilstaan bij de onveilige verkeerssituaties waarvoor we zelf medeverantwoordelijk zijn – en dan bedoel ik letterlijk stilstaan. Op de een of andere manier rijden mensen altijd meteen door. Een openhartig en kwetsbaar gesprek over wie er voorrang had, moet dus in luttele seconden worden gepropt. Daarna is iemand je alweer gepasseerd.

Dat openhartige en kwetsbare gesprek neemt dan ook opvallend vaak de vorm aan van scheldwoorden en middelvingers. Meer krijgen we niet binnen in onze couveuses op wielen. Met zulke feedback is het niet gek dat 99 procent (!) van de weggebruikers zichzelf ziet als een gemiddelde of bovengemiddelde chauffeur, zoals De Telegraaf berekende.

Ja, of je moet zo’n passagier hebben die zich ongevraagd bemoeit met jouw rijstijl. Je weet wel: een verkapte rij-instructeur die jullie amusante gesprek onderbreekt om jou te laten weten dat je onnodig links rijdt. Zo’n parasiet op de bijrijdersstoel of bagagedrager is de enige die ons een lesje bescheidenheid kan bijbrengen.

Nou, ik word nog liever aangereden.

Je stress herkennen als eerste stap uit de negatieve spiraal

De Wellbeing Week staat in het teken van stilstaan bij je mentale welzijn. Stress hoort bij het leven, maar het is ook belangrijk om de batterij soms weer op te laden, schrijft de organisatie op de VU-site. Het initiatief voor de Wellbeing Week ontstond na een stijging van depressieve klachten en eenzaamheid onder studenten tijdens de coronaperiode.

Masterstudent Annet Post, die de workshop Understanding your negative spiral bijwoont: “Ik denk dat het mentale welzijn een belangrijk onderdeel is van jezelf, en dat het ook belangrijk is om dit te onderhouden.”

Stresscijfer

Studentenpsycholoog Marthe Keijman vertelt met een positieve uitstraling hoe onze vicious cycle werkt. Via drie opdrachten wordt ons duidelijk wat onze voornaamste stressbronnen zijn, welke veelvoorkomende gedachten wij bij onszelf herkennen en welke fysieke en mentale symptomen wij ervaren tijdens stressvolle periodes.

In de eerste opdracht moeten we dagelijkse activiteiten een stresscijfer geven, en opschrijven waarom, hoeveel tijd we erin steken en hoeveel tijd dat eigenlijk zou moeten zijn. De tweede opdracht bevat een lijst met dingen die studenten tegen studentenpsychologen hebben gezegd. Er wordt gevraagd aan deze quotes een cijfer te geven op basis van herkenbaarheid. De laatste opdracht bestaat uit een lijst met fysieke en mentale klachten die veelvoorkomend zijn bij een stressmoment. Hier is het de bedoeling om symptomen aan te kruisen die jij zelf wel eens ervaart als je stress hebt.

Fight or flight

De bovenste vier klachten zijn gemarkeerd in het rood: een bonzend hart, versnelde ademhaling, spierspanning en gespannen buikspieren. Herkenbaar? Dat is zeker mogelijk, dit is namelijk onze fight-or-flight response. Dit overlevingsmechanisme is bedoeld om ons uit levensbedreigende situaties te helpen, maar ziet niet altijd het verschil tussen een gevaarlijke situatie en een stressvolle gebeurtenis. Daarom wordt er soms een vals alarm afgegeven en word je nerveus als je je to-dolijst bekijkt. Aan de andere kant kan onze fight-or-flight response soms nét dat extra beetje motivatie geven dat je nodig hebt om te leren. Of dit zinvol is, dat is nog maar de vraag; het overlevingsmechanisme kan er namelijk ook voor zorgen dat je tijdens het tentamen leerstof vergeet.

Hoewel de activiteit best confronterend kan zijn, biedt het wel een waardevol inzicht in jezelf. Melissa Fidder, coördinator van de Wellbeing Week, vertelt over de keuze voor deze activiteit: “Psychologen hebben voor deze activiteit gekozen omdat ze weten dat het leeft bij studenten. Wij willen laten zien dat het heel normaal is om hierover te praten, dat je niet de enige bent die hier tegenaan loopt en dat er heel veel tools zijn om te helpen.”

Soepeler door je studie

Balen dat je deze activiteit hebt gemist? Dat is niet nodig. De afdeling Studiebegeleiding biedt meerdere mogelijkheden voor studenten om te leren hoe ze het meeste uit hun studie kunnen halen. Daaronder vallen ook de ‘Soepel(er) door je studie’-modules. Dit zijn drie gratis modules die zich focussen op het begrijpen van je negatieve spiraal, het vinden van je balans en het in actie komen. De modules duren een uur, worden gegeven in zowel het Nederlands als het Engels en zijn afzonderlijk te volgen. In dit collegejaar zijn de modules in periodes twee, vier en vijf.

Naast deze modules biedt de VU ook een digitale mogelijkheid voor studenten om hun mentale welzijn te bevorderen. MoodLift wordt aangeboden door het Caring Universities Consortium als onderdeel van het World Mental Health International College Student-initiatief. Op deze website zijn gratis programma’s te vinden die zich richten op de mentale gezondheid, persoonlijke groei en online coaching. MoodLift is ontwikkeld door psychologen, onder wie Sevin Ozmen, die tijdens de VU Wellbeing Week een workshop over uitstelgedrag gaf.

De VU Wellbeing Week duurt nog t/m vrijdag 13 november. In het blokkenschema vind je alle workshops en activiteiten. Deelname is gratis.

Waarom uitstelgedrag zo hardnekkig is, en wat je eraan kunt doen

De belangrijkste tips van de workshop op een rijtje:

- Focus op het starten, niet op het afmaken

- Wacht niet totdat je motivatie vindt

- Nuanceer je gedachten

- ‘Eat the frog’: doe de vervelendste taak eerst. Ozmen: “Stel, je moet vandaag per se een levende kikker eten. Als je hem pas in de avond eet, is je dag geruïneerd omdat je er de hele dag tegenop zag. Doe je het meteen, in de ochtend, dan is je dag beter.”

Een kleine twintig studenten hebben zich dinsdagochtend in het hoofdgebouw verzameld voor de workshop How to stop procrastinating. Wat ze gemeen hebben: ‘gewoon beginnen’ is niet eenvoudig voor ze. Volgens Sevin Ozmen, VU-promovendus in de psychologie en organisator van de sessie, overdrijven we in ons hoofd, springen we naar conclusies en focussen we vaak op één klein ding in een veel groter geheel. Die negatieve cirkel, die begint bij het uitstellen zelf en eindigt bij het daaropvolgende schuldgevoel, kunnen we doorbreken door onze gedachten anders te interpreteren. “Het proberen identificeren en ontcijferen van die gedachten is de kern”, vertelt ze de deelnemers.

Dat is dan ook het doel van de workshop, waarin veel ruimte is voor zelfreflectie. De deelnemers krijgen een blaadje om op te schrijven waar ze moeite mee hebben. Delen mag. Een student vertelt: “Ik zeg altijd tegen mezelf: ‘Ik doe het morgenochtend wel’, maar uiteindelijk slaap ik die twee uurtjes alsnog.” De andere studenten sluiten zich daarbij aan. Daarna is het tijd om in duo’s elkaars persoonlijke knelpunten te bespreken en de ander aan te moedigen om over deze heen te komen. Tijd voor echte diepgang is er niet; de workshop duurt een klein uur. Toch verlaten de meeste deelnemers de ruimte met nieuwe inzichten.

Tegengeluid opzoeken

Ozmen zet zich al jaren in voor de mentale gezondheid van studenten. “Het gaat slecht met het studentenwelzijn”, vertelt ze. En uitstellen is volgens haar een grote veroorzaker van negatieve gedachten. Ze is medeoprichter van MoodLift.nl, een gratis online platform voor studenten dat hulpmiddelen biedt voor verschillende onderwerpen omtrent geestelijke gezondheid. Uitstellen is daar slechts één van. Ozmen studeerde psychologie en herkent als geen ander de moeilijke fases waar je je als student in kunt begeven: “Tijdens mijn studie had ik zelf mijn eerste depressie. En toen voelde ik me ook zo waardeloos en dom, en alle dingen die alle studenten zich op een gegeven moment voelen, weet je wel?” Nu zijn haar ervaringen haar inspiratiebron.

Met de workshop hoopt Ozmen meer mensen in aanraking te laten komen met MoodLift, waar ze inmiddels al zeven jaar aan werkt. Maar: “Ik heb nu sowieso vijftien, twintig mensen iets meegegeven, ook al gaan ze het programma misschien niet doen.” Tip van Ozmen aan de lezer: “Ga in gesprek met iemand die je vertrouwt – vrienden of familie ofzo – over wat je nou precies zo lastig vindt aan de taak die je aan het uitstellen bent. Ga gewoon praten, want zij kunnen je dat tegengeluid geven. En als die negatieve gevoelens kleiner zijn, dan is de barrière om te starten ook weer kleiner.”

De VU Wellbeing Week duurt nog t/m vrijdag 13 november. In het blokkenschema vind je alle workshops en activiteiten. Deelname is gratis.

Ademen tegen stress: ‘Soms is één ademhaling al genoeg’

Je opent je laptop en alles stroomt tegelijk binnen: een deadline die dichterbij blijkt dan gedacht, een mail over een opdracht en een betaalverzoek waar je liever niet naar kijkt. Dan appt je huisgenoot ook nog of je iets uit de winkel kunt meenemen. O ja, en dat tentamen moet ook nog. Kortom: stress. Eén mogelijke uitweg heb je gelukkig altijd bij je: je ademhaling.

Vaag of zweverig

“Je ademhaling is eigenlijk de afstandsbediening van je autonome zenuwstelsel”, zegt Spekreijse. Door anders te ademen kun je volgens haar dus ook invloed uitoefenen op hoe gespannen of rustig je lichaam zich voelt. Bij stress adem je volgens haar vaker door je mond, hoger in je borst en sneller. Door bewust langzamer te ademen, via je neus en richting je buik, kun je je lichaam helpen weer tot rust te komen.

Check het eens bij jezelf: zit je ademhaling nu hoog in je borst of lager in je buik?

Om te beginnen laat ze de groep, zo’n tien deelnemers, allemaal vrouwen, een minuut lang tellen hoe vaak we ademhalen. Bijna iedereen kijkt verrast op als de aantallen worden gedeeld: 15, 13, 10, 8, zelfs 6 keer per minuut. “Als je rustig zit, is ongeveer 10 tot 12 ademhalingen per minuut normaal”, zegt Spekreijse. Nog een minuut, maar nu bewust. Bij sommigen zakt het tempo meteen.

“Ademhaling kan al snel wat vaag of zweverig klinken”, zegt ze. Juist daarom koos ze voor drie simpele technieken die wetenschappelijk zijn onderzocht. Daarmee wil ze laten zien dat ademwerk niet alleen wellnesspraat is, maar ook een praktische manier om je zenuwstelsel te beïnvloeden.

Ademen op commando

We proberen de drie technieken met de gratis app Breath Ball. Piepjes geven aan wanneer we moeten inademen, uitademen of onze adem vasthouden. Voeten op de grond, ogen dicht. Op de piepjes na wordt het stil.

Bij coherent breathing adem je ongeveer 5,5 tellen in en 5,5 tellen uit. Bij box breathing is het 4 tellen in, 4 vasthouden, 4 uit, 4 vasthouden. Bij slow-paced breathing duurt de uitademing juist langer, bijvoorbeeld 5 tellen in en 7 uit.

Ik hoef even nergens anders op te letten dan op het volgende piepje en mijn ademhaling. Best chill. Niet iedereen vindt dat. De een vindt 5,5 tellen uitademen veel te lang, een ander raakt juist gestrest van de pauzes bij box breathing. Een deelnemer die eerst moeite heeft met het ritme, merkt na een minuut al dat het makkelijker gaat.

“Er is geen one-size-fits-all”, zegt Spekreijse. Volgens haar gaat het vooral om oefenen en ontdekken welk ritme bij je past. “Begin gewoon eens.”

Uit de stressstand

Wie ademhalingsoefeningen tijdens stress wil gebruiken, kan ze volgens Spekreijse het best oefenen als het rustig is. Vijf minuten per dag is al genoeg om je lichaam aan dat tragere ritme te laten wennen. Hoe vaker je oefent, hoe sneller je lichaam die rust later weer herkent.

“Als je veel oefent, kun je jezelf binnen een minuut weer uit die stressstand krijgen. Soms is zelfs één ademhaling al genoeg.”

Dus als Canvas de volgende keer ontploft, je deadline nadert en dat betaalverzoek binnenkomt, hoef je niet meteen alles op te lossen. Begin maar eens met ademhalen.

De VU Wellbeing Week duurt nog t/m vrijdag 13 november. In het blokkenschema vind je alle workshops en activiteiten. Deelname is gratis.

CIS definitief opgeheven, samenwerkingscentrum stopt per 1 december

‘VU Amsterdam kiest ervoor om activiteiten en expertise op het gebied van internationale samenwerking meer eenduidig binnen de universiteit te organiseren’, staat in een bericht van de VU. En dat betekent een einde aan het CIS, waarvan de voorloper zeventig jaar geleden werd opgericht (zie kader). Het college van bestuur vindt dat het samenwerkingscentrum te veel verlies lijdt.

Volgens de VU blijft internationale samenwerking belangrijk, maar verandert de manier waarop de universiteit die samenwerking organiseert. Het CIS bekleedt een unieke positie: het is een op zichzelf staand instituut dat niet onder een faculteit valt. Met de opheffing slaat de VU een nieuw pad in. ‘Inhoudelijke werkzaamheden op het gebied van onderwijs en onderzoek worden primair bij de faculteiten belegd; ondersteunende werkzaamheden bij centrale diensten.’

Protest

De ondernemingsraad (OR) verzet zich al sinds de eerste plannen tegen een sluiting van het CIS. De raad erkende in een officiële reactie dat het nodig is om de huidige organisatievorm kritisch te heroverwegen, maar vindt dat alternatieve scenario’s niet voldoende zijn onderzocht. Zo stelde de OR voor om het CIS in aangepaste vorm onder te brengen bij de Dienst Universitaire Relaties & Fondsenwerving (DURF).

Eind september liepen de emoties nog hoog op tijdens een vergadering van de ondernemingsraad met het college van bestuur. Er lag toen een voorgenomen besluit op tafel om het centrum op te doeken, waardoor de twaalf medewerkers hun baan zouden verliezen. Zij werden alvast geadviseerd elders te solliciteren. Raadsleden probeerden het college tijdens de vergadering alsnog te overtuigen om op een minder zakelijke manier naar het CIS te kijken en het te laten voortbestaan. “Wij wegen dingen anders dan jullie en hoeven het niet altijd eens te zijn”, zei rector magnificus Jeroen Geurts toen.

Grote waarde

Eerder schreef Ad Valvas dat het CIS een enorm netwerk heeft opgebouwd in opkomende landen, wat een groot voordeel is bij het aanvragen van beurzen met partners uit deze landen, bij samenwerkingen met universiteiten en bij het toekennen van promotieplekken aan mensen uit niet-westerse landen. En dat is van grote waarde voor sommige faculteiten aan de VU, betoogde ontwikkelingseconoom Lia van Wesenbeeck. “Als je CIS nu opheft, krijg je dat nooit meer terug.”

Van zendelingen naar gelijkwaardige samenwerkingen
Zeventig jaar geleden begon de voorloper van het CIS als een organisatie die samenwerkte met witte, christelijke universiteiten in Zuid-Afrika. Ze ondersteunde organisaties die zendelingen stuurden naar wat toen nog de derde wereld heette. Zenden veranderde vervolgens in onderwijs geven, daarna in ontwikkelingswerk en nog weer later veranderden de activiteiten in gelijkwaardige samenwerkingen met partners in opkomende landen. Een voorbeeld zijn de ict-projecten in West-Afrika, waarbij de lokale bevolking gemakkelijk toegang kreeg tot informatie over de prijzen van hun gewassen en informatici leerden hoe je systemen bouwt die robuust zijn in allerlei omstandigheden. (WV)

‘Een aangifte is geen recensie van een televisieprogramma’

Vervang Tim Hofman in gedachten door een presentator die je niet kunt uitstaan. Of juist bewondert, als Hofman je doorgaans irriteert. Laat de beelden hetzelfde. Alleen de naam verandert. Blijft je oordeel overeind?

Ondernemer Bianca Vink zegt dat Hofman haar tijdens opnames van BOOS heeft geslagen en heeft aangifte daarvan gedaan. Hofman ontkent. Zijn redactie publiceerde beelden waarop Vink hem aanraakt en hij, nadat hij zijn grens aangeeft, haar hand afweert. Daarop zou geen duidelijke slaande beweging zichtbaar zijn.

BOOS

In het online programma van BNNVARA, gepresenteerd door Tim Hofman, melden kijkers klachten over bedrijven en instanties, waarna de redactie die onderzoekt en betrokkenen confronteert. In de aflevering waar dit stuk naar verwijst, werd hairextensionstylist Bianca Vink gevraagd naar klachten over afgebroken haren, brandplekken en hoofdwonden. Tijdens de confrontatie in haar salon zou Hofman haar volgens Vink hebben geslagen. Ze deed aangifte van mishandeling. Hofman ontkent. BOOS zette vóór de uitzending van 3 november een fragment van het incident online. Volgens Vink is de klap daarin niet te zien.

Dat doet ertoe. Wie een beschuldiging serieus neemt, moet ook materiaal serieus nemen dat die beschuldiging lijkt tegen te spreken. Vink stelt echter dat het incident buiten het getoonde fragment plaatsvond. Daarmee wordt een concrete vraag relevant: hebben beide partijen het wel over dezelfde gebeurtenis? Dat vraagt om onderzoek, niet om het ontbrekende beeld alvast naar eigen voorkeur in te vullen.

Nuance betekent niet dat tegenovergestelde verklaringen automatisch even aannemelijk zijn. Het betekent dat je onderscheid maakt tussen wat wordt beweerd, wat zichtbaar is en wat daaruit volgt. Onzekerheid is geen reden om iemand eindeloos verdacht te houden. Ze is evenmin een uitnodiging om iedere vraag voortijdig af te sluiten.

Ook de journalistieke werkwijze verdient een afzonderlijke beoordeling. Vink zegt dat vragen over klantenklachten plaatsmaakten voor vragen over haar medische geschiedenis. Persoonlijke omstandigheden hoeven niet buiten journalistiek onderzoek te vallen. Maar hun relevantie moet een journalist kunnen uitleggen. Interessante televisie is nog geen journalistieke noodzaak.

Halil Çelik

Omgekeerd bewijst ongemak met Hofmans interviewstijl niets over de beschuldiging. Een aangifte is geen recensie van een televisieprogramma.

Het interessantste vind ik de veranderde functie van de camera. Eerst legde die een onderzoek naar een ander vast. Nu helpen dezelfde opnames de journalist zichzelf te verdedigen. Dat mag. Wie wordt beschuldigd, hoeft ontlastend materiaal niet achter te houden omdat hij toevallig journalist is.

Maar de redactie is daarmee ook belanghebbende in het verhaal dat zij vertelt. Dat maakt haar selectie niet automatisch misleidend. Het maakt vragen daarover wel legitiem. Welke beschuldiging weerlegt het fragment precies? Welke context is nodig? Een overtuigend antwoord versterkt de verdediging juist.

Daarvoor hoeft niemand eerst partij te kiezen. Kritiek op de interviewer beantwoordt de vragen aan de geïnterviewde niet. Mogelijke misstanden rechtvaardigen op hun beurt niet iedere interviewmethode. Beide kunnen worden onderzocht zonder van één betrokkene eerst een held of schurk te maken.

Je kunt Hofmans werk waarderen en uitleg verlangen. Je kunt zijn stijl verafschuwen en erkennen dat een beschuldiging onvoldoende is onderbouwd. Dat is geen slap compromis, dat is consequent.

Dus terug naar die andere naam onder hetzelfde fragment. Verandert alleen daardoor je oordeel, dan verdient niet uitsluitend de montage aandacht. Ook wat jij zelf aan het beeld toevoegt.

Haatcampagnes, politieke druk en minder vrije wetenschap: KNAW wil wettelijke bescherming van academische vrijheid

Mogen wetenschappers hun eigen nieuwsgierigheid volgen en hun inzichten vrijelijk met studenten delen? Mogen ze samenwerken met collega’s van over de hele wereld of zitten daar beperkingen aan?

Het vorige kabinet wilde advies van wetenschapsgenootschap KNAW over de academische vrijheid, oftewel de vrijheid om te doceren en te onderzoeken wat je wilt. Hoe zit het met die vrijheid? Wat zijn de bedreigingen?

En het kabinet had nóg een vraag. Hoe zit het met de vrijheid van meningsuiting in de wetenschap? Durven studenten en docenten nog wel voor hun mening uit te komen?

Twee vragen, twee rapporten, twee conclusies. De politiek moet de academische vrijheid in de wet beschermen, vindt de KNAW. En de vrijheid van meningsuiting? Daar moeten politici zich niet mee bemoeien.

Hoofdauteur van het rapport over academische vrijheid is hoogleraar rechtsgeleerdheid André Nollkaemper. In de dagelijkse praktijk is deze vrijheid niet goed beschermd, meent hij, en dat ligt mede aan de wetgeving.

Want daarin staat alleen maar dat de academische vrijheid aan universiteiten en hogescholen “in acht wordt genomen” en het is niet duidelijk wat dat betekent. En de Grondwet zegt er niets over. Dat is een groot verschil met de vrijheid van meningsuiting, legt hij uit, want die staat wél in de Grondwet en ook in Europese verdragen. De vrijheid van meningsuiting is dus beter beschermd.

Waarom heeft de academische vrijheid nu opeens juridische bescherming nodig, en vroeger niet?
Nollkaemper: “Uit Europese vergelijkingen blijkt dat de situatie in Nederland inmiddels behoorlijk zorgelijk is. De ruimte voor vrije wetenschap is beperkt. We zien ook dat sommige onderzoekers met haatcampagnes te maken krijgen. Bovendien is het politieke landschap in Europa en de Verenigde Staten een teken aan de wand. We beseffen nu beter hoe belangrijk academische vrijheid is en ook wat er gebeurt bij een kanteling van politieke meerderheden. Daarom moeten we hierover nadenken: hebben we het goed geborgd? Wij denken van niet.”

Voorziet u ook in de Nederlandse politiek problemen voor de academische vrijheid?
“Er lag al wetgeving over kennisveiligheid op tafel die een flinke inperking zou betekenen. De overheid wilde studenten en onderzoekers screenen voordat ze hierheen mochten komen. Ook de wetgeving rond internationalisering en de onderwijstaal perkte de vrijheid van onderwijsinstellingen in. Maar die wetsvoorstellen zijn voorlopig van tafel.”

Wat verwacht u van een juridische borging voor academische vrijheid? Komen er dan ook rechtszaken over?
“Er is inderdaad een risico dat meer mensen zich op hun academische vrijheid gaan beroepen, maar dat is de prijs die je betaalt voor wettelijke bescherming. Ik heb geen kristallen bol, maar misschien komt er een rechtszaak als een onderzoeker van het universiteitsbestuur niet mag samenwerken met de fossiele industrie of met een Chinese universiteit. Of misschien wil iemand lesgeven over een omstreden theorie, bijvoorbeeld op het gebied van klimaat of migratie. In Gent kwam laatst een wetenschapper in opspraak die over raciale verschillen in intelligentie schreef: zulke kwesties zouden tot een rechtszaak over academische vrijheid kunnen leiden.”

Moet je de grenzen van deze vrijheid dan aan de rechter overlaten?
“Het hoeft niet altijd tot een rechtszaak te komen. We kunnen zelf vroegtijdig met elkaar het gesprek aangaan: wat valt onder de academische vrijheid en wat zijn de beperkingen? Je kunt bijvoorbeeld niet zomaar over alles lesgeven, want studenten volgen een bepaalde opleiding en die zit op een bepaalde manier in elkaar.”

Onze academische vrijheid kan botsen met die van anderen. Als je bijvoorbeeld samenwerkt met Israël of China, hoe zit het dan met de academische vrijheid van Palestijnen of Oeigoeren?
“Het is uiteindelijk maatwerk. Je kunt onderzoek doen dat op zichzelf niets met onderdrukking te maken heeft, maar naarmate het daar dichterbij komt, kan het een reden zijn om van samenwerking af te zien. Dat is aan de academische gemeenschap.”

Ook de toenemende afhankelijkheid van private opdrachtgevers is volgens u een bedreiging voor de academische vrijheid. Dat verandert waarschijnlijk niet met nieuwe wetgeving.
“Als de financiering van de wetenschap terugloopt, dan stijgt de druk om extern geld te vinden en dat is een risico: je kunt dan minder goed je eigen onderwerp bepalen. Onderzoekers moeten dan de wetenschappelijke integriteit in de gaten houden. Hoe ga je met de resultaten naar buiten? Je bent geen willoos slachtoffer, je bent een speler, maar het wordt wel moeilijker naarmate de wetenschap minder ruimte krijgt.”

Defensie trekt nu de portemonnee voor onderzoek en innovatie en daar springen de universiteiten op in. Leveren ze dan hun academische vrijheid in?
“Extra geld is op zichzelf geen bedreiging voor de academische vrijheid. Het ligt er dus aan hoe de samenwerking wordt ingericht. In alle gevallen moet de vrijheid van wetenschappers geborgd zijn. Ze kunnen prima samen met Defensie een vraag bedenken, maar hoe gaan ze hun onderzoek uitvoeren? Dat zou aan de wetenschappers moeten zijn. En hoe transparant kunnen ze zijn? Ze moeten ook de ruimte hebben om nee te zeggen.”

Misschien denken ze bij de overheid: wie betaalt, bepaalt.
“Dan hoop ik dat deze rapporten tot nadenken stemmen. Wetenschappelijk onderzoek moet vrij zijn, dus degene die betaalt mag niet de inhoud bepalen. De rapporten komen inderdaad wel op een kritiek moment, ook voor de wetenschap zelf. Academische vrijheid komt met een zekere verantwoordelijkheid om er goed voor te zorgen.”

Je zou kunnen denken: pas op wat je wenst. Wordt een wettelijk bepaalde academische vrijheid geen stok om mee te slaan als een wetenschapper aan een talkshowtafel over iets buiten zijn of haar vakgebied praat?
“Je moet het niet te nauw zien. Wat is iemands expertise? Onderzoek doen betekent vaak dat je nog niet alle antwoorden weet. Bovendien zijn wetenschappers getraind om met een wetenschappelijke blik te kijken naar problemen. Met die blik kunnen ze heus weleens iets zeggen over andere vakgebieden dan hun eigen.”

Tegelijk met het rapport over de academische vrijheid verschijnt het KNAW-rapport over de vrijheid van meningsuiting in het hoger onderwijs en de wetenschap. Daarmee moet de overheid zich zo min mogelijk bemoeien, vindt hoofdauteur Ineke Sluiter, voormalig KNAW-president en hoogleraar Griekse taal en letterkunde.

De vrijheid van meningsuiting hoort bij een vrije samenleving. Is dat eigenlijk niet vanzelfsprekend?
Sluiter: “We hadden inderdaad snel klaar kunnen zijn, maar de vrijheid van meningsuiting roept toch altijd weer vragen op. Dit is niet het eerste rapport erover en het zal niet het laatste zijn.”

Waarom moet de politiek zich er niet mee bemoeien?
“Vrijheid van meningsuiting is uitstekend geborgd in de Grondwet, andere wetgeving en ook in het Europese verdrag voor de rechten van de mens. En wetenschappers hebben een gedragscode die voorschrijft dat ze zo transparant mogelijk moeten zijn over hun rol in publieke debatten. Dat is voldoende. Als je de vrijheid van meningsuiting nader gaat invullen met nieuwe regels, dan ben je die eigenlijk aan het inperken.”

Wat kan de politiek dan wél doen?
“Dat is het probleem, politici willen iets doen. Ze reageren vaak op incidenten en willen dan krachtdadig overkomen. Maar terughoudendheid vergt ook een zekere moed. Als het over incidenten aan de universiteiten gaat, moeten ze iets vaker zeggen: dit is niet aan ons.”

De ophef binnen en buiten de universiteit gaat vaak over gevoelige kwesties, zoals samenwerking met landen als China en Israël. Die gaat vast niet verdwijnen met dit rapport.
“Nee, maar als het goed is zorgt de vrijheid van meningsuiting ervoor dat je over zulke kwesties een echt debat kunt voeren met de academische gemeenschap en de medezeggenschap. Net als politici moeten ook universitaire bestuurders zich daarin terughoudend opstellen en in elk geval transparant communiceren. Unanimiteit zul je nooit krijgen, maar na een debat weet je wel waar draagvlak voor is.”

In het rapport legt u aan studenten uit dat de collegezaal een ‘brave space’ is. Wat is dat?
“In de collegezaal kun je soms onwelgevallige theorieën horen en dat hoort erbij: studenten zijn aan het leren, ze krijgen met onderwerpen en standpunten te maken die ze nog niet kennen. Als dat in het onderwijs niet kan, waar dan ooit nog wel? Studenten moeten elkaars ruimte en standpunten respecteren. De meesten kunnen daar prima mee leven. Dat geldt eigenlijk voor alle punten die we benoemen: verreweg het meeste gaat goed. Bijna alle debatten en colleges verlopen probleemloos.”

Toch lopen de emoties soms hoog op, bijvoorbeeld als het over de slavernij gaat of klimaatverandering. Is dat een probleem?
“Nee, je bestudeert die onderwerpen juist omdat ze gevoelig liggen. Er is in de wetenschap bijna altijd sprake van een zeker engagement. Vaak denken mensen dat dat alleen voor de sociale wetenschappen geldt, maar als je bijvoorbeeld biodiversiteit bestudeert, is dat ook omdat je de waarde ervan inziet. In het onderwijs en onderzoek moet je natuurlijk wel zorgen dat je je analyses niet door emoties laat bepalen.”

Steek je telefoon weg en je hand uit

Wat maakt mensen het meest gelukkig? Een pittige vraag voor een tweedejaarsstudent die met een klein beetje tegenzin naar college is gegaan. Het was een open vraag van dr. Kilian Wawoe, die het vak Arbeids- en Organisatiepsychologie geeft. Tja. Er werden wat onzekere gokjes de zaal in geslingerd: “zingeving”, “vrijheid”, “geld”, “andere mensen”. Juist, andere mensen.

Een van de belangrijkste lessen die ik in mijn 22-jarige bestaan heb geleerd, is het belang van gemeenschap. Gemeenschap is de grootste bepalende factor voor ons geluk. Gemeenschap heeft niet alleen te maken met mensen kennen. Het is het gevoel ergens bij te horen, gezien te worden en onderdeel te zijn van iets wat groter is dan jezelf. Dit principe heeft een speciaal plekje op mijn rechterarm, in de vorm van De Dans, van Matisse.

Dat gevoel mis ik soms, en dat komt door iets wat wellicht wat cliché klinkt maar ik ga het toch zeggen. Je telefoon houdt je tegen om connectie aan te gaan met anderen.

Het is soms makkelijk en ook best lekker om te verdwijnen in je reels of de muziek in je AirPods. Even een momentje voor jezelf is noodzakelijk om niet gillend gek te worden, maar ik denk dat er vaak een stukje bewustzijn mist in het pakken van je telefoon. Waarom pak je ’m? Ben je bang om je te vervelen? Vermijd je oogcontact in de lift waar je met een heel, heel vage kennis in staat? Of geef je jezelf een houding? Want eerlijk is eerlijk: voor je uitstaren in de tram voelt best ongemakkelijk, en waar laat je je handen?

Ik weet dat je telefoon niet de duivel op aarde is. Ik hou zelf ook van doomscrollen in bed en vind koptelefoons met noise cancelling een heerlijke uitvinding. Maar ik zou je willen inspireren om wat meer stil te staan bij wanneer je ’m weer uit je zak haalt. In dit stukje tekst speel ik even je kritische, ietwat bezorgde moeder.

Je weet nooit wat je mist wanneer je jezelf afsluit. In Wenen ontmoette ik een Oostenrijker die van de Apenheul houdt, en op werk legde een jongetje van dertien mij uit wat ‘skibidi toilet’, ‘aurafarmen’ en ‘unc’ betekenen, wat mij dus blijkbaar ook een unc maakte.

In De Dans houden mensen elkaars hand vast en vormen ze samen een cirkel. Niemand staat alleen. De cirkel bestaat omdat iedereen meedoet. Voor mij is dat de essentie van gemeenschap. En mocht je je afvragen waar je je handen moet laten: steek ze uit en kijk wat voor moois je tegenkomt.

Waar we mee bezig zijn:

• Het beleidsplan van de USR afronden
• Het eerste evenement organiseren