Zin en onzin over 'joods-christelijk' Europa

OPINIE

18 december 2017

Zin en onzin over 'joods-christelijk' Europa

Allerlei mensen nemen het woord 'joods-christelijk' in de mond zonder goed te weten waar ze het over hebben, vindt Bert van der Spek.

Diverse politieke partijen, vaak juist niet-christelijke, willen nog weleens roepen dat de Europese beschaving joods-christelijke wortels heeft. Is dat zo?

Om te beginnen is de term ‘joods-christelijk’ nogal raar. Christenen hebben joden eeuwenlang onderdrukt, vervolgd en verketterd; joden moeten niet veel van Christus en christenen hebben. Maar er is natuurlijk wel iets van waar. Dat de christelijke godsdienst de Europese geschiedenis diepgaand heeft beïnvloed kunnen weinigen tegenspreken. Het jodendom heeft als enige andere religie de repressie van andere godsdiensten overleefd.

Er zijn mensen die beweren dat de joodse en christelijke tradities helemaal niet zo belangrijk zijn. De Bijbel is immers in de oudheid geschreven en is zelf diepgaand door die oudheid beïnvloed. Historicus Carl Verhoef gaat zelfs zover te stellen dat de Bijbel geen enkel oorspronkelijk idee heeft en alleen maar een doorgeefluik is van Mesopotamische en Grieks-Romeinse waarden. Gerechtigheid en mededogen komen ook voor buiten de Bijbel en zijn universele waarden.

Ook hier zit iets in. Net als dit nummer van Advalvas vertoont de Bijbel invloeden van de wereld waarin hij geschreven is. Veel mensen verbazen zich over de hardvochtige verhalen in het Oude Testament van oorlog en geweld, maar dat is dan weer minder verbazingwekkend voor iemand die leest over de gruwelen die in geuren en kleuren in Homerus’ Ilias en de Assyrische koningsinscripties beschreven staan. Israël had een tempel waar net als elders dieroffers werden gebracht, het scheppingsverhaal vertoont Mesopotamische elementen en het zondvloedverhaal komt bijna letterlijk uit het Gilgamesj-epos. In de kerk is ook heel wat gedachtegoed uit de Grieks-Romeinse wereld binnengeslopen, zoals de stoïcijnse afkeer van emoties en seksualiteit, waardoor het celibaat zijn intrede deed. Geen Bijbeltekst voor te vinden.

Maar het is groteske onzin om te stellen dat de Bijbel slechts een doorgeefluik is geweest van Mesopotamische en Grieks-Romeinse normen en waarden. Elke goede antropoloog en historicus kan je vertellen dat doorgeefluiken überhaupt niet bestaan. Beïnvloeding is altijd een proces van adaptatie en toevoeging. De scheppingsverhalen in Genesis verraden inderdaad iets van de invloed van Mesopotamië, zoals de notie van de scheiding van hemel en aarde. Het is echter geen slaafse overname. Integendeel. In het Mesopotamische wereldbeeld waren hemel, aarde, planeten, sterren, bergen en rivieren goden. Genesis zet hier een belangrijke stap in de secularisering van het wereldbeeld: er is maar één God en hemel, zon, maan en aarde zijn maar dingen die geschapen zijn. Er is dus geen slaafse overname; er is debat, en scherp debat.

Ik bestrijd ook dat ethische waarden universeel en van alle tijden zijn. In de antieke godsdiensten speelde ethiek nauwelijks een rol. Goden waren onberekenbare machten die je met offers en tempels tevreden moest zien te houden en het ritueel was belangrijker dan wat ook. Zo kende ook het oude Israël offers, maar Jesaja 1:11-17 en Amos 5:21-14 laten zien dat God geen behoefte heeft aan schijnheilige offers. Wat goed en rechtvaardig is, is zeer cultuurgevoelig. Volgens Romeinse zeden kon een politicus pas een triomftocht krijgen als hij in de strijd ten minste 5000 mensen had gedood. In het wereldbeeld van Al-Qaida en IS is weinig plaats voor compassie. En zelfs de voorvechters van de Verlichting in achttiende-eeuws Frankrijk hebben duizenden moorden op niet-verlichte mensen op hun geweten.

Het Europa van nu is het resultaat van een keur aan invloeden, uit de oudheid en daarna.

De auteur is emeritus hoogleraar oudheidkunde.

Bert van der Spek
hits 1257

{ Lees de 1 reactie }

Het gebied wat we nu Nederland noemen is al duizend jaar christelijk.

De term joods-christelijk wordt gebruikt om te verwijzen naar de wortels van het christendom, die in het (Bijbelse) jodendom liggen.
Zowel het oude als het nieuwe Testament zijn geschreven door Joden. Jezus was een Jood, de eerste volgelingen van Jezus waren Joden en via Joden is het christendom ontstaan. Het christendom heeft de westerse cultuur gevormd.

Conclusie: met de term 'joods-christelijk' is niets mis.

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties