Opinie

18 december 2017

Zin en onzin over 'joods-christelijk' Europa

Diverse politieke partijen, vaak juist niet-christelijke, willen nog weleens roepen dat de Europese beschaving joods-christelijke wortels heeft. Is dat zo?

Om te beginnen is de term ‘joods-christelijk’ nogal raar. Christenen hebben joden eeuwenlang onderdrukt, vervolgd en verketterd; joden moeten niet veel van Christus en christenen hebben. Maar er is natuurlijk wel iets van waar. Dat de christelijke godsdienst de Europese geschiedenis diepgaand heeft beïnvloed kunnen weinigen tegenspreken. Het jodendom heeft als enige andere religie de repressie van andere godsdiensten overleefd.

Er zijn mensen die beweren dat de joodse en christelijke tradities helemaal niet zo belangrijk zijn. De Bijbel is immers in de oudheid geschreven en is zelf diepgaand door die oudheid beïnvloed. Historicus Carl Verhoef gaat zelfs zover te stellen dat de Bijbel geen enkel oorspronkelijk idee heeft en alleen maar een doorgeefluik is van Mesopotamische en Grieks-Romeinse waarden. Gerechtigheid en mededogen komen ook voor buiten de Bijbel en zijn universele waarden.

Ook hier zit iets in. Net als dit nummer van Advalvas vertoont de Bijbel invloeden van de wereld waarin hij geschreven is. Veel mensen verbazen zich over de hardvochtige verhalen in het Oude Testament van oorlog en geweld, maar dat is dan weer minder verbazingwekkend voor iemand die leest over de gruwelen die in geuren en kleuren in Homerus’ Ilias en de Assyrische koningsinscripties beschreven staan. Israël had een tempel waar net als elders dieroffers werden gebracht, het scheppingsverhaal vertoont Mesopotamische elementen en het zondvloedverhaal komt bijna letterlijk uit het Gilgamesj-epos. In de kerk is ook heel wat gedachtegoed uit de Grieks-Romeinse wereld binnengeslopen, zoals de stoïcijnse afkeer van emoties en seksualiteit, waardoor het celibaat zijn intrede deed. Geen Bijbeltekst voor te vinden.

Maar het is groteske onzin om te stellen dat de Bijbel slechts een doorgeefluik is geweest van Mesopotamische en Grieks-Romeinse normen en waarden. Elke goede antropoloog en historicus kan je vertellen dat doorgeefluiken überhaupt niet bestaan. Beïnvloeding is altijd een proces van adaptatie en toevoeging. De scheppingsverhalen in Genesis verraden inderdaad iets van de invloed van Mesopotamië, zoals de notie van de scheiding van hemel en aarde. Het is echter geen slaafse overname. Integendeel. In het Mesopotamische wereldbeeld waren hemel, aarde, planeten, sterren, bergen en rivieren goden. Genesis zet hier een belangrijke stap in de secularisering van het wereldbeeld: er is maar één God en hemel, zon, maan en aarde zijn maar dingen die geschapen zijn. Er is dus geen slaafse overname; er is debat, en scherp debat.

Ik bestrijd ook dat ethische waarden universeel en van alle tijden zijn. In de antieke godsdiensten speelde ethiek nauwelijks een rol. Goden waren onberekenbare machten die je met offers en tempels tevreden moest zien te houden en het ritueel was belangrijker dan wat ook. Zo kende ook het oude Israël offers, maar Jesaja 1:11-17 en Amos 5:21-14 laten zien dat God geen behoefte heeft aan schijnheilige offers. Wat goed en rechtvaardig is, is zeer cultuurgevoelig. Volgens Romeinse zeden kon een politicus pas een triomftocht krijgen als hij in de strijd ten minste 5000 mensen had gedood. In het wereldbeeld van Al-Qaida en IS is weinig plaats voor compassie. En zelfs de voorvechters van de Verlichting in achttiende-eeuws Frankrijk hebben duizenden moorden op niet-verlichte mensen op hun geweten.

Het Europa van nu is het resultaat van een keur aan invloeden, uit de oudheid en daarna.

De auteur is emeritus hoogleraar oudheidkunde.

Bert van der Spek

{ Lees de 2  reacties }

hits 9
Door Wim Heitinga op 19 december 2017

Het gebied wat we nu Nederland noemen is al duizend jaar christelijk.

De term joods-christelijk wordt gebruikt om te verwijzen naar de wortels van het christendom, die in het (Bijbelse) jodendom liggen.
Zowel het oude als het nieuwe Testament zijn geschreven door Joden. Jezus was een Jood, de eerste volgelingen van Jezus waren Joden en via Joden is het christendom ontstaan. Het christendom heeft de westerse cultuur gevormd.

Conclusie: met de term 'joods-christelijk' is niets mis.

Door Eveline van St… op 26 januari 2018

Met de term ‘joods-christelijk’ is niets mis, luidt de conclusie hierboven. Toch is er nog heel wat op af te dingen. Het Oude Testament is door en in Israël geschreven en de schrijvers van het Nieuwe Testament waren voor een groot deel joods – dat is waar. Maar daarmee is de term ‘joods-christelijk’ nog niet geheel gedekt. Twee bezwaren heb ik tegen de term. (1) De twee onderdelen van de term zijn namelijk ongelijk: het woord ‘joods’ slaat op een periode voor pakweg 100 na Christus, de term ‘christelijk’ op de overige 1900 jaar. Daarmee wordt ‘joods’ antiek verklaard – een neiging die door heel de kerkgeschiedenis te vinden is. De contemporaine jood wordt daarmee niet in zijn waarde gelaten: hij is antiek, ouderwets, aanhanger van een achterhaalde godsdienst. Hij zelf is geen onderdeel van de term ‘joods-christelijk’, terwijl zijn identiteit daar wel genoemd is. (2) Alles wat genoemd is aan joodse bronnen, Oude en Nieuwe Testament, worden in deze term door christenen geïnterpreteerd, ja zelfs van naam voorzien. Het Oude Testament heet alleen maar zo, omdat er een Nieuwe Testament bestaat in het christendom. Het jodendom spreekt daar niet zo over en interpreteert hun Hebreeuwse geschriften op een geheel eigen wijze. Voor deze interpretatie is in de term ‘joods-christelijk’ ook geen ruimte. Als dat namelijk wel zo zou zijn, zouden we in onze ‘joods-christelijke’ cultuur heel wat makkelijker omgaan met jongensbesnijdenis, met speciale voedingsvoorschriften, met het idee dat er geofferd zou kunnen worden, met sluiers of hoofddoekjes of pruiken, met noem maar op. Juist omdat het christendom het Oude Testament heel anders interpreteert en deze interpretatie al eeuwen als de enig geldende meeneemt, zijn deze joodse (en islamitische) instellingen vreemd aan de Europese cultuur. Kortom, ‘joods-christelijk’ is een term vanuit de macht, niet een term die gewaardeerd wordt door de minderheid. Het is een term die de werkelijkheid versluierd: het lijkt erop alsof ‘wij’ een meerderheid en een minderheid waarderen in Nederland, maar in werkelijkheid staan we op het standpunt van de meerderheid en sluiten we twee minderheden buiten.

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.

Deze vraag is om te controleren dat u een mens bent, om geautomatiseerde invoer (spam) te voorkomen.