Maak van docenten de sterkste schakel

OPINIE

07 juni 2018

Maak van docenten de sterkste schakel

De docent is onmisbaar voor hoogwaardig onderwijs. Dus laten we haar/hem faciliteren in plaats van overbelasten, vindt Suzanne Metselaar.

In het manifest ‘De bruto academische waarde van de Vrije Universiteit’ (september 2016) biedt een werkgroep van experts een weerwoord op de ‘kwantitatieve universiteit’ die een ‘dwangbuis voor de academische vrijheid’ vormt door de fixatie op outputcijfers: studierendementen, studentenaantallen, promoties en publicaties. Onze universiteit is verantwoordelijk om hoogwaardig academisch onderzoek en onderwijs uit te voeren, stellen de experts, en vrij om uit het keurslijf van het rendementsdenken van de overheid te breken en te kiezen voor een eigen manier van sturing. Zo nodig door hervorming!

Een prominent effect van het huidige rendementsdenken is de sterk toegenomen werkdruk. De cijfers liegen er niet om: 
zeven op de tien medewerkers van de Nederlandse universiteiten ervaart de werkdruk hoog tot zeer hoog, blijkt uit onderzoek van FNV. In de afgelopen drie jaar heeft 60 procent van de ondervraagden lichamelijke of psychische klachten gehad door een te hoge werkdruk. Ruim 90 procent heeft in die periode vanwege de hoge werkdruk tijdens ziekte toch doorgewerkt – variërend van enkele dagen tot meer dan een maand. Zes op de tien medewerkers overwegen zelfs weleens een andere baan te zoeken door de hoge werkdruk en werkbelasting. 

De belangrijkste redenen van de hoge werkdruk liggen volgens de ondervraagden in de toename van het aantal studenten ten opzicht van het aantal docenten, de combinatie van teveel verschillende taken, het centraal stellen van de ranking – zowel nationaal en internationaal – zonder de (financiële) middelen hierop aan te passen, en subsidieaanvragen voor financiering van onderzoek. Ook is er de laatste jaren flink bezuinigd op het ondersteunend personeel, zodat ook de administratieve werkdruk flink is toegenomen.  De te hoge werkdruk op univeriteiten leidt ertoe dat veel academici te maken hebben met burn-out klachten. Sommigen zijn hierdoor langdurig ziek. Met name docenten met veel student-contact lopen het risico om emotioneel uitgeput te raken.  

Er is geen uitvoerige bewijsvoering nodig om te stellen dat deze werkbelasting ten koste gaat van de zo door ons gekoesterde academische vrijheid en onderwijskwaliteit. Een overbelaste docent die voortdurend moet schipperen om onderwijsdoelstellingen te behalen, gewoon doorwerkt als hij of zij ziek is, en moet koorddansen om de fragiele balans te bewaren tussen werk-privé en onderwijs-onderzoek, kan nog zo getalenteerd en toegewijd zijn, op een zeker moment schiet de kwaliteit van zijn of haar output er ergens bij in. 

Het lijkt dan ook vanzelfsprekend dat een adequaat weerwoord op het rendementsdenken óók de factoren die te hoge werkdruk veroorzaken explicit ter discussie zou stellen. Spijtig genoeg gaat het visiedocument over ‘Bruto Academische Waarde’ hier niet op in.

Deze omissie is net zo opvallend in de concretisering van de onderwijsvisie van de Vrije Universiteit (maart 2015). Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen drie pijlers: student, docent en organisatie, en maakt duidelijk welk gedrag en welke houding passen bij de Vrije Universiteit. Zeer terecht stellen de auteurs dat “ als een van de pijlers het ‘begeeft’ of ‘scheuren vertoont’ dit gevolgen heeft voor het onderwijs." 

In wat volgt worden per pijler taken en verantwoordelijkheden uiteengezet. Hierin zien we dat de focus van zowel docent als organisatie ligt bij het creeëren van een optimale leeromgeving voor studenten.  Ten aanzien van docenten betreffen de meeste taken van de organisatie het erop toezien dat docenten zich gedragen als academisch burger en als rolmodel fungeren. Dit betekent bijvoorbeeld: tijdig nakijken, een transparant beoordelingsbeleid volgen en een open leeromgeving voor iedereen scheppen. Als enige vorm van ondersteuning of zorg ten aanzien van docenten wordt genoemd dat de organisatie ervoor zorgt dat docenten zich kunnen bijscholen, bijvoorbeeld in het geven van honoursonderwijs.

Dat de organisatie óók een belangrijke verantwoordelijkheid heeft in het faciliteren van een optimale werkomgeving voor de docent – niet in het minst omdat deze er dan ook optimaal voor de student kan zijn – komt echter niet aan de orde in de concretisering van de onderwijsvisie. Dit is opmerkelijk, zeker in het licht van het huidige probleem van een te hoge werkdruk.

Onderwijskwaliteit gaat om meer dan deskundigheid, standaarden en best practices. Het gaat ook om de mogelijkheid om als docent te kunnen floreren, om ‘goed in vorm’ te zijn, veerkrachtig te kunnen omgaan met de bekende piekdruktes en deadlines in onderwijs, en duurzaam tevreden te zijn met je arbeidsvoorwaarden. Daarin speelt de organisatie een belangrijke faciliterende rol. 

Ik denk dat we het erover eens zijn dat de docent een onmisbare schakel is in het realiseren van ‘bruto academische kwaliteit’ en hoogwaardig onderwijs. Maar om als Vrije Universiteit tot deze kwaliteit te komen, is het van belang dat deze schakel niet de zwakste schakel is, maar juist de sterkste. Hoe zorgen we daarvoor? Ik doe graag de volgende aanbevelingen:
Herwaardeer zowel de onderwijsvisie als de visie op ‘bruto academische waarde' in het licht van de te hoge werkdruk waarmee docenten te kampen hebben.
Neem ‘een goede omgang met werkdruk’ ook mee in het Instellingsplan vanaf 2020.
Richt een expertisecentrum ‘De sterkste schakel’ op, dat zich inzet voor optimale arbeidsomstandigheden voor docenten aan de universiteit.
Dit centrum verzamelt en deelt expertise over een goede omgang met werkdruk, fungeert als vraagbaak voor medewerkers én heeft een signaleringsfunctie binnen de organisatie en rapporteert aan het CvB over zijn bevindingen.

Dit zou een volgende stap kunnen zijn in een weerwoord tegen de ‘kwantitatieve universiteit’ dat onze Vrije Universiteit waardig is. 


De auteur is universitair docent aan VUmc, afdeling Metamedica

Suzanne Metselaar
hits 648

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties.