De vrije wil verwerpen? Dat is voorbarig...

OPINIE

11 december 2017

De vrije wil verwerpen? Dat is voorbarig...

Dit essay werd geselecteerd uit 200 betogen van tweedejaars psychologie, in het kader van hun verplichte vak filosofie.

Beschikt de mens over vrije wil, ja of nee? Eeuwenlang hebben filosofen gediscussieerd over het antwoord op deze vraag, maar met de recente opkomst van de neuro- en cognitiewetenschappen mengen ook breinwetenschappers zich steeds vaker in het debat. Zo ook Victor Lamme, die met zijn boek De vrije wil bestaat niet stevig stelling inneemt. De vraag is nu: heeft hij gelijk? En zo ja, hoe zit het dan met onze verantwoordelijkheid? Kunnen we elkaar nog verantwoordelijk houden als ons gedrag door onbeheersbare factoren tot stand is gekomen? Ik zal betogen dat zijn verwerping van de vrije wil voorbarig is, en dat een genuanceerder begrip beter aansluit bij onze dagelijkse ervaring van verantwoordelijkheid.

Lamme stelt dat wetenschappelijk hersenonderzoek overtuigend zou hebben aangetoond dat de vrije wil niet bestaat.

Wijsgerige vorming

Dit betoog is de winnende inzending uit de essays van 200 tweedejaars studenten psychologie die onlangs het vak filosofie afsloten. (Dat vak is voor alle VU-studenten verplicht.).
Opdracht was een standpunt in te nemen en te verdedigen in het debat over de vrije wil, met als aanleiding de de stellige verwerping daarvan door Victor Lamme (De Vrije wil bestaat niet). Doel is dat de studenten leren stapsgewijs naar een standpunt toe te redeneren.

Het geselecteerde betoog is geschreven door student Milou Sluis en geredigeerd door de docenten van de werkcolleges: Silav Zeid, Selina Boye, David van Overbeek en Rutger van Oeveren. Een uitstekend voorbeeld van waarom we zowel filosofen als psychologen (of inderdaad: psychologen met wijsgerige vorming) nodig hebben om verder te komen in vraagstukken als de vrije wil.

Jan Willem Wieland, UD afdeling filosofie; Edwin Koster, directeur Wijsgerige Vorming

Zo verwijst hij naar experimenten waaruit zou blijken dat menselijk gedrag volledig wordt gedetermineerd door socio-economische, culturele en biologische factoren, en dat wat wij de vrije wil noemen slechts een illusie is. In werkelijkheid besluiten onze hersenen al hoe wij zullen handelen, nog voordat we tot handelen overgaan. Daar zou nog bijkomen dat de redenen die wij naderhand geven voor ons handelen slechts rationalisaties (ofwel verzinsels) zijn. Hij noemt de hersenen dan ook een ‘kwebbeldoos’, waarmee hij illustreert dat wij mensen eigenlijk helemaal niet weten waarom we handelen zoals we handelen.

Hoe zit het dan met de verantwoordelijkheid voor onze handelingen? Lamme verwijst dit concept naar de prullenmand. Volgens hem zouden we pas van verantwoordelijkheid kunnen spreken als onze handelingen op basis van rationele redenen tot stand zijn gekomen, en juist deze redenen zijn volgens hem niets meer dan gekwebbel. Dit lijkt mij te kort door de bocht. Ik betwijfel of zijn argumenten uitsluiten dat mensen verantwoordelijk gehouden kunnen worden.

Het artikel Gedraag je! van filosofen Maureen Sie en Arno Wouters kan gezien worden als een veelbelovende reactie op Lamme. Zij onderschrijven de bevindingen van breinwetenschappers, maar hebben tegelijkertijd oog voor ons alledaagse gevoel van verantwoordelijkheid. Zo benaderen Sie en Wouters verantwoordelijkheid niet als een toestand die voort zou moeten komen uit onze mentale en fysieke constitutie, maar als een functioneel systeem om met elkaar om te gaan en handelingen en verwachtingen op elkaar af te stemmen. We verwachten van iemand met ADHD bijvoorbeeld dat diegene nog steeds reflecteert op haar eigen disposities en op basis daarvan betere keuzes maakt, zoals gaan sporten of suiker vermijden. Of neem iemand met epilepsie. Die persoon heeft uiteraard geen controle over haar aanvallen, maar kan wel bedenken dat ze niet moet autorijden omdat ze daarmee anderen in gevaar brengt.

De verantwoordelijkheid voor ons gedrag blijft hiermee gewaarborgd, ook vanuit een deterministische kijk op de mens. De reactie van Sie en Wouters betekent dus niet dat de bevindingen in het hersenonderzoek van Lamme niet zouden kloppen, maar houdt wel in dat zijn verwerping van de vrije wil te kort door de bocht is. Zolang wij bepaald gedrag van elkaar verwachten, blijven we verantwoordelijk voor wat we doen.

Milou Sluis
hits 1372

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties