Wij willen graag bespioneerd worden

OPINIE

20 juni 2013

Wij willen graag bespioneerd worden

Het onthullende van Prism is niet dat we worden bekeken, maar dat we graag bekeken willen worden. Marc Schuilenburg, docent strafrecht en criminologie, vindt het dan ook moeilijk de plotselinge verontwaardiging serieus te nemen.

Onlangs werd bekend dat we door de Amerikaanse veiligheidsdienst worden bespioneerd. Met het programma Prism houden de Amerikanen het internet- en telefoonverkeer van burgers in de gaten. Dat gebeurt grootschalig en ongericht, dus zonder dat er sprake is van een misdrijf of van een verdachte. Ook de Nederlandse AIVD schijnt gebruik te maken van programma’s waarmee ze speuren in ons mail- en chatverkeer. De klokkenluider Edward Snowden, oud-CIA-medewerker, is inmiddels van de aardbodem verdwenen. De reacties op zijn onthullingen kwamen snel los. Burgerorganisaties beschuldigen de Amerikanen ervan onze privacy te verkwanselen en roepen Obama op het programma te staken. Buitenlandse en binnenlandse politici vragen opheldering aan hun regeringen. Internetfora als Geenstijl spreken over een revival van het absolutisme. Het valt niet mee om serieus te blijven als je deze verontwaardigde berichten leest. Voor wie het nieuws de afgelopen jaren een beetje heeft gevolgd, kunnen de controleactiviteiten nauwelijks als een verrassing zijn gekomen. Sterker nog, de laatste drie decennia hebben we vergelijkbare veiligheidsmaatregelen van onze eigen regering stilzwijgend geaccepteerd. Interventieteams die onaangekondigd op je stoep staan om vervolgens je hele hebben en houden door te nemen. Het bewaren van verkeersgegevens van mobiele gesprekken voor minimaal een half jaar. Het invoeren van een landelijk dekkend scannetwerk voor kentekens van auto’s en de bewakingscamera’s in winkelstraten, ziekenhuizen en scholen….

De tegenstelling tussen Prism en privacy is een valse

Los van het feit dat deze maatregelen weinig tot geen effect hebben op de veiligheid, is de cruciale vraag waarom het niemand ooit heeft gestoord dat ze zijn ingevoerd. Er is nooit verzet geweest tegen deze vergroting van onze zichtbaarheid. Het standaardargument van de burger (“Ik heb toch niets te verbergen”) geeft het werkelijke karakter van Prism daarom goed weer. Blijkbaar genieten we ervan als anderen naar ons kijken. Of, om het op een iets andere wijze te zeggen, heimelijk willen we graag bekeken worden. Een verwijzing naar de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan ligt hier voor de hand: nooit verzaken aan je verlangen dat anderen zien dat je aan het leven deelneemt. Dit inzicht stelt ons ook in staat het non-argument van schending van privacy te weerleggen. De tegenstelling tussen Prism en privacy is namelijk een valse. Het onthullende van Prism is niet dat we worden bekeken, maar dat we graag bekeken willen worden. Ondertussen hebben de Amerikanen gezegd niet te stoppen met Prism. Waarom zouden ze ook? Zoals het goede overheden betaamt, vervullen ze onze diepe behoefte aan zichtbaarheid.

De auteur doceert aan de afdeling Strafrecht en Criminologie. Zijn nieuwste boek heet Orde in veiligheid.

Marc Schuilenburg
hits 4135

{ Lees de 3 reacties }

Ik zal niet weerleggen dat bij veel mensen de behoefte bestaat om gezien te worden. Waar het om gaat is zelfbeschikking en in deze context om het zelf bepalen wat je van jezelf laat zien. Dát is de essentie van privacy: De burger bepaalt welke aspecten van zijn privéleven hij wil laten zien en niet de overheid.

U geeft correct aan dat deze maatregelen vrijwel geen invloed hebben om de veiligheid. Sterker nog, in Duitsland hebben opsporingsinstanties minder bevoegdheden dan in Nederland maar het oplossingspercentage ligt daar wel hoger.

Jacques Lacan is een slecht voorbeeld. Niet alleen omdat-ie zijn vrouw vermoordde. Lacan schetst hoe een individu zich vormt door fragmenten tot een subject te vormen. En zich zo in de Orde van de Vader te voegen. Dat moet opgevat worden als een noodzakelijke fundamenteel-psychologisch stap dat elk individu wacht. Maar die ontwikkeling vanuit de introspectie zegt niets over de vorm van de Orde. Ofwel, u verwart proces en einddoel.

In de VS worden ook journalisten afgeluisterd. Dat heeft weer tot gevolg dat klokkenluiders zich bedenken voordat ze naar buiten treden om het onrecht aan de grote klok te hangen. Dat 'chilling' effect is precies wat de Amerikaanse overheid beoogt. Hierdoor probeert het de controle op de macht te verminderen.

Het gaat er dus om dat in de VS de controle op de macht is afgezwakt onder de presidenten Bush en Obama. Ondanks de mooie woorden van president Obama die praat over transparantie, maar daarmee doelt op een geheime Fisa-rechtbank.

Met een verwijzing naar de staatsveiligheid pareert zijn regering elke kritiek. Die trouwens veel groter is dan u suggereert. Het stoort velen. Zelfs senatoren en afgevaardigden kunnen hun rol als controleur van de macht niet serieus uitvoeren. Of omdat ze niet ingelicht worden of omdat ze aan geheimhouding gehouden zijn.

U hebt gelijk dat er in de nasleep van 9/11 allerlei wetten zijn aangenomen die beter niet aangenomen hadden kunnen worden. Zoals in de VS de Patriot Act. Juist daarom gaan er nu bij links en rechts stemmen op om de afweging tussen veiligheid en privacy opnieuw te maken. In een open proces dat er tot nu toe niet was. Als u dat onder zichtbaarheid verstaat dan ik u volgen.

U hebt ook gelijk dat Tweede Kamer en de gevestigde journalistiek zich in Nederland in slaap hebben laten sussen. De privacy van de burger wordt alleen door burgerrechtenbewegingen als BOF en de makke waakhond CBP vertegenwoordigd. De oplossing is meer openheid en meer publiek debat. Kortom, meer democratie.

Ongenoemd in uw betoog blijft het belang van het bedrijfsleven in de surveillance-industrie. In de VS romen onderaannemers jaarlijks 42 miljard euro af. Topfuncties wisselen tussen overheid en bedrijfsleven en worden steeds meer waard in een expanderende industrie. Spookbeelden over dreigingen voeden dit mechanisme.

Harde feiten over ontbrekende democratische controle, het construeren van vijandbeelden, een autistisch opererende regering, gecorrumpeerde media, een staatsveiligheidsdienst NSA die een staat in de staat is en een surveillance-industrie die zichzelf oppompt in belang zonder dat er een noodzaak voor is zijn de hoofdzaken.

Uit alles blijkt dat u in deze column al een voorschot neemt op de vakantie. Maar zelfs voor een cursiefje dat afleidt van het serieuze werk is het wat overdreven om de uiteindelijke reden voor wat ons overkomt bij de narcistische burger te leggen. Wellicht voelen we ons graag bekeken, maar we willen zeker niet onderdrukt worden door de staat. En da's nu aan de orde. Uw afleiding helpt daar niks aan.

We worden constant bekeken en gevolgd door overheden en bedrijven. Dat er mensen zijn die dat niet erg vinden is hun goed recht. Er zijn ook anderen die dit als minder aangenaam ervaren. Privacy is het recht om zaken voor jezelf te houden. Dat is terecht een grondrecht. Meer nog dan het constant in de gaten gehouden worden is een probleem dat er profilering plaatsvindt waar je geen weet van hebt en dat je in een groep geplaatst kan worden waardoor er bepaalde gevolgen door bijvoorbeeld overheden getrokken worden die door de betrokkene onbegrijpelijk zijn en veelal niet inzichtelijk. "Het is vast met goede wil geschied" stond er in een overheidsrapport en ik wil best aannemen dat de overheid en geheime diensten hun best doen, maar het gebrek aan transparantie en de voorzover aanwezig gebrekkige controle baart zorgen. Ook voor privacy.

Reageren?

Houd je bij het onderwerp, en toon respect: commerciële uitingen, smaad, schelden en discrimineren zijn niet toegestaan. De redactie gaat niet in discussie over verwijderde reacties